PCOS คืออะไร? อาการ สาเหตุ การรักษา และการดูแลภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ

PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) หรือ ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ เป็นความผิดปกติของระบบฮอร์โมนที่พบได้บ่อยในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ โดยพบประมาณ 8–13% ของผู้หญิงทั่วโลก และหลายคนอาจไม่ทราบว่าตนเองเป็นโรค เนื่องจากอาการแตกต่างกันในแต่ละคน 

PCOS ไม่ได้หมายความว่ารังไข่มี “ซีสต์” ที่เป็นเนื้องอก แต่เป็นภาวะที่มีฟองไข่ขนาดเล็กจำนวนมากเจริญไม่เต็มที่ ทำให้ไข่ไม่ตกตามปกติ ส่งผลให้ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ ฮอร์โมนเพศชายสูงกว่าปกติ และอาจเกิดปัญหามีบุตรยากในอนาคต

PCOS เกิดขึ้นได้อย่างไร?

แม้ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด แต่เชื่อว่าเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ได้แก่

• พันธุกรรม
• ภาวะดื้ออินซูลิน (Insulin Resistance)
• ฮอร์โมนเพศชาย (Androgen) สูง
• ความผิดปกติของการตกไข่
• การอักเสบเรื้อรังระดับต่ำ (Chronic Low-grade Inflammation)

เมื่อร่างกายเกิดภาวะดื้ออินซูลิน ตับอ่อนต้องผลิตอินซูลินมากขึ้น ระดับอินซูลินที่สูงจะกระตุ้นให้รังไข่สร้างฮอร์โมนแอนโดรเจนเพิ่มขึ้น ส่งผลให้

• ไข่ไม่ตก
• ประจำเดือนผิดปกติ
• สิว
• ขนดก
• น้ำหนักเพิ่มง่าย

วงจรนี้หากไม่ได้รับการแก้ไข อาจทำให้ความผิดปกติรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ

อ่านเพิ่มเติม: PCOS กับภาวะดื้ออินซูลินเกี่ยวข้องกันอย่างไร?

อาการของ PCOS

• ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ
• ประจำเดือนขาดหลายเดือน
• ไข่ไม่ตก
• มีบุตรยาก
• สิวเรื้อรัง
• ขนดกบริเวณใบหน้า หน้าอก หรือหน้าท้อง
• ผมบางหรือผมร่วง
• น้ำหนักขึ้นง่าย โดยเฉพาะรอบเอว
• ผิวคล้ำบริเวณคอ รักแร้ หรือขาหนีบ (Acanthosis Nigricans)

บางคนไม่มีอาการชัดเจน แต่ตรวจพบเมื่อวางแผนมีบุตร

อ่านเพิ่มเติม: PCOS มีอาการอย่างไร? สัญญาณเตือนที่ไม่ควรมองข้าม

PCOS วินิจฉัยอย่างไร?

ปัจจุบันใช้ Rotterdam Criteria ซึ่งต้องมีอย่างน้อย 2 ใน 3 ข้อ ดังนี้

• ไข่ไม่ตกหรือประจำเดือนผิดปกติ
• มีภาวะฮอร์โมนเพศชายสูง (จากอาการหรือผลเลือด)
• อัลตราซาวนด์พบลักษณะรังไข่แบบ Polycystic

พร้อมทั้งต้องแยกโรคอื่นที่ทำให้มีอาการคล้ายกันก่อน เช่น โรคต่อมไทรอยด์ ภาวะโปรแลคตินสูง หรือ Congenital adrenal hyperplasia 

อ่านเพิ่มเติม: เกณฑ์ Rotterdam Criteria คืออะไร?

PCOS อันตรายหรือไม่?

แม้ PCOS จะไม่ใช่โรคร้ายแรงเฉียบพลัน แต่หากปล่อยไว้อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อ

• เบาหวานชนิดที่ 2
• ภาวะดื้ออินซูลิน
• ไขมันพอกตับ
• ความดันโลหิตสูง
• ไขมันในเลือดผิดปกติ
• โรคหัวใจและหลอดเลือด
• เยื่อบุโพรงมดลูกหนาผิดปกติ
• มะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูกในบางราย

การเกิด PCOS ในทัศนะการแพทย์แผนจีน

ในทัศนะการแพทย์จีน PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) เกิดจากภาวะเลือดคั่ง เสมหะชื้น การไหลเวียนของพลังชี่ติดขัด ไตและเลือดพร่อง การแพทย์จีนจะประเมินอาการโดยรวมของผู้ป่วย เช่น รอบเดือน ลักษณะเลือดประจำเดือน น้ำหนักตัว การนอนหลับ ระบบขับถ่าย ลิ้น และชีพจร เพื่อค้นหาว่าผู้ป่วยมีความผิดปกติแบบใด แล้วจึงเลือกแนวทางการรักษาให้เหมาะกับแต่ละบุคคล

การใช้ตำรับยาสมุนไพรจีนในการดูแลผู้ป่วย PCOS

ในผู้ป่วยที่มีภาวะเลือดคั่งร่วมกับประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ ถุงน้ำในรังไข่ หรือก้อนในอุ้งเชิงกราน จะพิจารณาใช้ตำรับยาสมุนไพรจีนที่มีสรรพคุณ กระตุ้นการไหลเวียนเลือด สลายเลือดคั่ง และช่วยปรับสมดุลรอบเดือน ที่ประกอบด้วยสมุนไพรจีนหลายชนิด เช่น Guizhi, Fuling, Taoren ฯลฯ ผ่านการสกัดที่ทันสมัย ควบคุมปริมาณสารออกฤทธิ์ได้อย่างคงที่และแม่นยำ และผ่านการศึกษาวิจัยทดลองทางคลินิกตามหลักการแพทย์สากล ซึ่งมีกลไกการออกฤทธิ์ดังนี้

1. ลดการอักเสบเรื้อรัง ผู้ป่วย PCOS จำนวนมากมี การอักเสบระดับต่ำเรื้อรัง (Chronic Low-grade Inflammation) ซึ่งมีส่วนทำให้เกิดภาวะดื้ออินซูลิน การสร้างฮอร์โมนแอนโดรเจนมากผิดปกติ และความผิดปกติของการตกไข่

2. ลดภาวะดื้ออินซูลิน ภาวะดื้ออินซูลินถือเป็นกลไกสำคัญของ PCOS เมื่อภาวะดื้ออินซูลินดีขึ้น การสร้างฮอร์โมนเพศชายจากรังไข่ก็มีแนวโน้มลดลง ส่งผลให้การตกไข่กลับมาดีขึ้น

3. ปรับสมดุลฮอร์โมนสืบพันธุ์

• ช่วยลดระดับฮอร์โมน LH 
• ปรับอัตราส่วน LH/FSH ให้ใกล้เคียงปกติ
• ลดระดับฮอร์โมน Testosterone
• ส่งเสริมการเจริญของฟองไข่และการตกไข่

4. ปรับการทำงานของ PI3K/Akt Signaling Pathway PI3K/Akt signaling pathway เป็นระบบส่งสัญญาณภายในเซลล์ที่เกี่ยวข้องกับการตอบสนองต่ออินซูลิน การเจริญของฟองไข่ การอยู่รอดของเซลล์ Granulosa การเผาผลาญกลูโคส

5. ลดความเครียดออกซิเดชัน ผู้ป่วย PCOS มักมีภาวะ Oxidative Stress สูง ซึ่งส่งผลเสียต่อคุณภาพของไข่และการทำงานของรังไข่ การลดความเครียดออกซิเดชันช่วยปกป้องเซลล์รังไข่และสนับสนุนการทำงานของระบบสืบพันธุ์

6. ช่วยให้การไหลเวียนเลือดบริเวณรังไข่ดีขึ้น

• เพิ่มการไหลเวียนของเลือดในรังไข่
• ลดการเกาะกลุ่มของเกล็ดเลือด
• ลดความหนืดของเลือด
• เพิ่มการส่งออกซิเจนและสารอาหารไปยังเนื้อเยื่อรังไข่

ช่วยให้สภาพแวดล้อมของรังไข่เหมาะสมต่อการเจริญของฟองไข่มากขึ้น

7. ลดการตายของเซลล์รังไข่ เซลล์ Granulosa เป็นเซลล์ที่ช่วยหล่อเลี้ยงและพัฒนาฟองไข่ หากเซลล์เหล่านี้ตายมากเกินไป จะทำให้ไข่เจริญได้ไม่สมบูรณ์ การลดการตายของเซลล์ Granulosa จะช่วยรักษาการทำงานของรังไข่

8. ช่วยเพิ่มอัตราการตกไข่และการตั้งครรภ์เมื่อใช้ร่วมกับการรักษามาตรฐาน การใช้ตำรับนี้ร่วมกับการรักษามาตรฐาน เช่น metformin หรือยากระตุ้นการตกไข่ ช่วยเพิ่มอัตราการตกไข่ เพิ่มอัตราการตั้งครรภ์ทางคลินิก และปรับรอบประจำเดือนให้สม่ำเสมอมากขึ้น

เมื่อไรควรพบแพทย์?

• ประจำเดือนขาดเกิน 3 เดือน
• มีบุตรยากหลังพยายามตั้งครรภ์
• สิวหรือขนดกรุนแรงขึ้น
• น้ำหนักเพิ่มผิดปกติ
• ตรวจพบถุงน้ำรังไข่จากอัลตราซาวนด์
• มีประวัติคนในครอบครัวเป็น PCOS หรือเบาหวาน

สรุป

PCOS หรือภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ เป็นความผิดปกติของฮอร์โมนที่พบได้บ่อยในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ ส่งผลต่อการตกไข่ รอบประจำเดือน และการมีบุตร รวมทั้งเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเมตาบอลิก เช่น ภาวะดื้ออินซูลินและเบาหวานชนิดที่ 2 การวินิจฉัยตั้งแต่ระยะเริ่มต้น การปรับพฤติกรรม และการรักษาที่เหมาะสมจะช่วยควบคุมอาการ ลดภาวะแทรกซ้อน และเพิ่มคุณภาพชีวิตได้ในระยะยาว

คำถามที่พบบ่อย

บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)