ไซนัสอักเสบเกิดจากอะไร? ไวรัส แบคทีเรีย หรือภูมิแพ้

ไซนัสอักเสบเกิดได้จากหลายสาเหตุ แต่ถ้าเป็นแบบเฉียบพลัน ส่วนใหญ่มักเริ่มจากการติดเชื้อไวรัส เช่น ไวรัสที่ทำให้เป็นหวัด ไม่ได้เกิดจากแบคทีเรียทุกครั้ง ส่วนภูมิแพ้ไม่ใช่การติดเชื้อ แต่สามารถทำให้จมูกอักเสบและบวม จึงอาจมีส่วนทำให้เกิดปัญหาไซนัสในบางคนได้

ไซนัสอักเสบเกิดขึ้นได้อย่างไร?

ภายในโพรงไซนัสมีเยื่อบุที่สร้างเมือก และมีช่องเล็ก ๆ สำหรับระบายเมือกออกสู่จมูก เมื่อเป็นหวัด ภูมิแพ้ หรือมีสิ่งมากระตุ้นเยื่อบุจมูก อาจเกิดการบวมขึ้น ทำให้ช่องทางระบายของไซนัสแคบลง เมือกจึงออกได้ไม่ดีและเกิดการคั่งอยู่ภายใน จึงเกิดอาการตามมา เช่น คัดจมูก น้ำมูก ปวดหรือตื้อบริเวณใบหน้า และอาจได้กลิ่นลดลง

“ไวรัส” เป็นสาเหตุที่พบบ่อย

ไซนัสอักเสบเฉียบพลันจำนวนมากเกิดตามหลัง โรคหวัดหรือการติดเชื้อไวรัสในระบบทางเดินหายใจ เมื่อเป็นหวัด เยื่อบุภายในจมูกและไซนัสจะบวม มีน้ำมูกมากขึ้น และระบายเมือกได้ไม่ดี จึงทำให้เกิดอาการคล้ายไซนัสอักเสบตามมา อาการที่อาจพบ ได้แก่

คัดจมูก
น้ำมูกไหลหรือน้ำมูกข้น
ปวดหรือตื้อบริเวณใบหน้า
ปวดศีรษะ
น้ำมูกไหลลงคอ
ไอ

CDC ระบุว่า ไซนัสอักเสบส่วนใหญ่เกิดจากไวรัส และหลายกรณีสามารถดีขึ้นได้เองโดยไม่จำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะ

“แบคทีเรีย” เกิดได้แต่พบน้อยกว่าไวรัส

ในบางคน อาการที่เริ่มจากการติดเชื้อไวรัสอาจตามมาด้วยการติดเชื้อแบคทีเรียได้ แต่พบได้น้อยกว่าสาเหตุจากไวรัสมาก สิ่งที่ช่วยให้แพทย์สงสัยว่าอาจเกี่ยวข้องกับแบคทีเรียมากขึ้น คือ รูปแบบและระยะเวลาของอาการ เช่น

เป็นมานาน 10 วันแล้วยังไม่ดีขึ้น
มีอาการรุนแรง เช่น ไข้สูงร่วมกับน้ำมูกข้นหรือปวดใบหน้า
ช่วงแรกอาการเริ่มดีขึ้น แต่ต่อมา กลับแย่ลงอีกครั้ง

แนวทางของ AAO-HNS ปี 2025 ใช้รูปแบบอาการเหล่านี้ช่วยแยกผู้ที่อาจมีไซนัสอักเสบจากแบคทีเรียออกจากการติดเชื้อไวรัส

“ภูมิแพ้” ทำให้ไซนัสอักเสบได้ไหม?

ภูมิแพ้ไม่ใช่เชื้อโรคและไม่ใช่การติดเชื้อ แต่มีความเกี่ยวข้องกับปัญหาจมูกและไซนัสได้ เมื่อผู้ที่เป็นภูมิแพ้เจอสิ่งกระตุ้น เช่น ไรฝุ่น ละอองเกสร เชื้อรา หรือสิ่งที่ตัวเองแพ้ เยื่อบุจมูกจะเกิดการอักเสบและบวม ทำให้มีอาการ เช่น

จาม
คันจมูก
น้ำมูกใส
คัดจมูก
คันตาหรือน้ำตาไหล

เมื่อจมูกบวมมาก การระบายของไซนัสอาจถูกรบกวนได้ นอกจากนี้ CDC ยังจัด ภูมิแพ้ตามฤดูกาล เป็นหนึ่งในปัจจัยที่เพิ่มโอกาสเกิดปัญหาไซนัส

นอกจากไวรัส แบคทีเรีย และภูมิแพ้ มีสาเหตุอื่นไหม?

ปัจจัยบางอย่างสามารถทำให้จมูกและไซนัสระบายเมือกได้ไม่ดี หรือทำให้เกิดการระคายเคืองได้ เช่น

ติ่งเนื้อในจมูก อาจขวางทางระบายของไซนัส
โครงสร้างภายในจมูกผิดปกติ อาจทำให้การระบายของไซนัสไม่สะดวกในบางคน
ควันบุหรี่และควันบุหรี่มือสอง ทำให้เยื่อบุทางเดินหายใจระคายเคือง
ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ ทำให้มีโอกาสเกิดการติดเชื้อได้ง่ายขึ้น
เป็นหวัดหรือการติดเชื้อทางเดินหายใจบ่อย เพิ่มโอกาสเกิดไซนัสอักเสบตามมาได้

CDC ระบุว่าการเป็นหวัดมาก่อน ภูมิแพ้ การสูบบุหรี่หรือได้รับควันบุหรี่มือสอง ปัญหาโครงสร้างภายในไซนัส และภูมิคุ้มกันที่อ่อนแอ ล้วนเป็นปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการเกิดไซนัสอักเสบ

ไซนัสอักเสบในทางการแพทย์แผนจีน

ในทัศนะการแพทย์แผนจีน โรคไซนัสอักเสบสามารถจัดอยู่ในกลุ่ม Bí Yuān (鼻渊) ซึ่งเกิดจากการไหลเวียนและการระบายของเหลวบริเวณจมูกที่ไม่สมดุล ทำให้เกิดการคั่งของน้ำมูกและความชื้น ทำให้เกิดอาการ

น้ำมูกใสหรือข้น
สีของน้ำมูก
คัดจมูกมากน้อยแค่ไหน
มีปวดศีรษะหรือปวดใบหน้าหรือไม่
มีไข้ รู้สึกร้อน หรือหนาวหรือไม่
เป็นมานานหรือเพิ่งเริ่มมีอาการ

การรักษาจึงใช้ตำรับยาสมุนไพรจีนที่ประกอบด้วยสมุนไพรหลายชนิด เช่น Jinyinhua, Lianqiao, Mahuang, Banlangen, Gancao ฯลฯ มีสรรพคุณช่วยขับความร้อน บรรเทาอาการจากหวัด ช่วยให้หายใจสะดวก และบรรเทาอาการเจ็บคอ

ป้องกันปัจจัยที่กระตุ้นไซนัสอักเสบได้อย่างไร?

แม้จะป้องกันไม่ได้ทุกกรณี แต่สามารถลดปัจจัยเสี่ยงบางอย่างได้ เช่น

ล้างมือเป็นประจำ เพื่อลดโอกาสติดเชื้อทางเดินหายใจ
หลีกเลี่ยงการอยู่ใกล้ผู้ที่กำลังเป็นหวัดหากทำได้
ไม่สูบบุหรี่และหลีกเลี่ยงควันบุหรี่มือสอง
หากมีภูมิแพ้ ควรหลีกเลี่ยงสิ่งที่กระตุ้นอาการ
ดูแลสุขภาพและโรคประจำตัวอย่างเหมาะสม

การลดโอกาสเป็นหวัดและลดการระคายเคืองของจมูก สามารถช่วยลดปัจจัยที่นำไปสู่ปัญหาไซนัสได้

สรุป

ไซนัสอักเสบเกิดได้จากหลายสาเหตุ แต่ไซนัสอักเสบเฉียบพลันส่วนใหญ่มักเกิดจากไวรัส โดยเฉพาะหลังเป็นหวัด ส่วนแบคทีเรียพบได้น้อยกว่า และมักพิจารณาจากระยะเวลาและรูปแบบของอาการร่วมกัน ภูมิแพ้ไม่ใช่การติดเชื้อ แต่สามารถทำให้จมูกบวมและรบกวนการระบายของไซนัสได้ นอกจากนี้ ควันบุหรี่ ติ่งเนื้อในจมูก ปัญหาโครงสร้างภายในจมูก และภูมิคุ้มกันที่อ่อนแอก็เป็นปัจจัยที่เกี่ยวข้องได้ การรู้สาเหตุที่ถูกต้องจึงสำคัญ เพราะช่วยหลีกเลี่ยงการใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่จำเป็น