PCOS กับซีสต์รังไข่ไม่ใช่โรคเดียวกัน แม้ชื่อเต็มของ PCOS คือ Polycystic Ovary Syndrome และภาพอัลตราซาวนด์ของผู้ที่เป็น PCOS บางรายอาจเห็นถุงขนาดเล็กจำนวนมากในรังไข่ แต่สิ่งเหล่านี้คือ follicle หรือถุงที่มีเซลล์ไข่อยู่ภายใน ไม่ใช่ ovarian cyst แบบที่เรียกกันทั่วไปว่าซีสต์รังไข่ ความแตกต่างสำคัญคือ PCOS เป็นกลุ่มอาการที่เกี่ยวข้องกับการตกไข่ ฮอร์โมน และระบบเมตาบอลิซึม ขณะที่ซีสต์รังไข่คือ ก้อนหรือถุงที่เกิดขึ้นบริเวณรังไข่ ซึ่งมีหลายชนิดและเกิดได้จากหลายสาเหตุ
ทำไม PCOS ถึงมีคำว่า “Cyst” ทั้งที่ไม่ใช่ซีสต์รังไข่?
ในแต่ละรอบเดือน ไข่จะเจริญอยู่ภายในถุงเล็ก ๆ ที่เรียกว่า follicle เมื่อไข่เจริญเต็มที่ จะเกิดการตกไข่และปล่อยไข่ออกจากรังไข่ แต่ในผู้ที่มี PCOS การทำงานของระบบฮอร์โมนและกระบวนการตกไข่อาจผิดปกติ ทำให้มี follicle ขนาดเล็กหลายใบอยู่ในรังไข่ เมื่อดูจากอัลตราซาวนด์จึงอาจเห็นลักษณะคล้ายถุงเล็ก ๆ จำนวนมาก follicle เหล่านี้ไม่ใช่ซีสต์ผิดปกติแบบ ovarian cyst
ซีสต์รังไข่คืออะไร?
ซีสต์รังไข่ (Ovarian Cyst) คือถุงหรือก้อนลักษณะเป็นถุงที่เกิดขึ้นภายในหรือบริเวณรังไข่ ภายในอาจมีของเหลว เลือด หรือเนื้อเยื่อชนิดอื่น ขึ้นอยู่กับชนิดของซีสต์ ตัวอย่างเช่น
- Functional Cyst เกี่ยวข้องกับกระบวนการตกไข่
- Chocolate Cyst หรือ Endometrioma เกี่ยวข้องกับ Endometriosis
- Dermoid Cyst เกิดจากเซลล์สืบพันธุ์
- Cystadenoma เป็นก้อนที่เกิดจากเซลล์บริเวณรังไข่
ซีสต์แต่ละชนิดจึงมีสาเหตุ ลักษณะ และแนวทางรักษาแตกต่างกัน บางก้อนสามารถยุบหายเอง ขณะที่บางก้อนต้องติดตามหรือรักษาเพิ่มเติม
PCOS วินิจฉัยอย่างไร?
ตามเกณฑ์ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน หลังจากตัดสาเหตุอื่นที่อาจทำให้เกิดอาการคล้ายกันออกแล้ว การวินิจฉัยในผู้ใหญ่พิจารณาจากการพบอย่างน้อย 2 ใน 3 ลักษณะสำคัญ ได้แก่
- การตกไข่ผิดปกติ ซึ่งมักแสดงออกเป็นประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอหรือขาดประจำเดือน
- ภาวะแอนโดรเจนสูง เช่น ขนดก สิว หรือพบระดับฮอร์โมนแอนโดรเจนสูงจากการตรวจ
- ลักษณะ polycystic ovaries ตามเกณฑ์การตรวจที่เหมาะสม
แนวทางสากลยังเพิ่มการใช้ Anti-Müllerian Hormone (AMH) เป็นทางเลือกแทนการอัลตราซาวนด์เพื่อกำหนด polycystic ovarian morphology ในผู้ใหญ่ภายใต้เกณฑ์ที่เหมาะสม WHO ก็ระบุเช่นกันว่า ผู้ที่เป็น PCOS บางรายไม่ได้มี polycystic ovaries ดังนั้น การไม่พบถุงเล็ก ๆ จำนวนมากในอัลตราซาวนด์ไม่ได้ตัด PCOS ออกเสมอไป
อาการของ PCOS กับซีสต์รังไข่ต่างกันหรือไม่?
อาการสามารถช่วยให้เห็นความแตกต่างได้ในระดับหนึ่ง
| อาการที่มักสัมพันธ์กับ PCOS | อาการที่อาจสัมพันธ์กับซีสต์รังไข่ |
|---|---|
| 1. ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ 2. ประจำเดือนขาด 3. การตกไข่ไม่สม่ำเสมอ 4. มีบุตรยากจากปัญหาการตกไข่ 5. สิวหรือผิวมัน 6. ขนดก 7. ผมบางในบางราย | 1. ปวดท้องน้อยหรืออุ้งเชิงกราน 2. รู้สึกหนักหรือแน่นท้อง 3. ท้องอืด 4. เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ในบางราย 5. ปัสสาวะบ่อยหากก้อนกดกระเพาะปัสสาวะ 6. ปวดท้องรุนแรงเฉียบพลันหากซีสต์แตกหรือเกิดรังไข่บิดขั้ว |
PCOS และซีสต์รังไข่เกิดพร้อมกันได้ไหม?
“เกิดพร้อมกันได้” ผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น PCOS สามารถเกิด ovarian cyst ชนิดอื่นขึ้นได้เช่นเดียวกับผู้หญิงทั่วไป เช่น functional cyst หรือซีสต์ชนิดอื่น ดังนั้น หากผู้ที่เป็น PCOS ตรวจพบก้อนที่รังไข่ ควรพิจารณาลักษณะของก้อนจากอัลตราซาวนด์ว่าเป็น follicle ตามลักษณะของ PCOS หรือเป็น ovarian cyst อีกชนิดหนึ่ง
สรุป
PCOS กับซีสต์รังไข่เป็นคนละภาวะ แม้ว่าทั้งสองจะเกี่ยวข้องกับรังไข่ก็ตาม PCOS เป็นกลุ่มอาการที่เกี่ยวข้องกับการตกไข่ ฮอร์โมน และระบบเมตาบอลิซึม ส่วนซีสต์รังไข่คือก้อนหรือถุงที่เกิดขึ้นบริเวณรังไข่และมีหลายชนิด สิ่งที่เห็นเป็นถุงเล็ก ๆ จำนวนมากในรังไข่ของผู้ที่มี PCOS คือ follicle ไม่ใช่ซีสต์รังไข่แบบทั่วไป และการวินิจฉัย PCOS ไม่ได้อาศัยภาพอัลตราซาวนด์เพียงอย่างเดียว ดังนั้น หากตรวจพบความผิดปกติของรังไข่ ควรแยกให้ชัดว่าเป็นลักษณะของ PCOS หรือ ovarian cyst ชนิดใด เพราะการติดตามและแนวทางรักษาของทั้งสองภาวะแตกต่างกัน
คำถามที่พบบ่อย
Q: PCOS คือการมีซีสต์หลายใบในรังไข่ใช่ไหม?
A: ไม่ใช่ สิ่งที่อาจเห็นจำนวนมากในรังไข่ของผู้ที่เป็น PCOS คือ follicle ขนาดเล็ก ไม่ใช่ ovarian cyst แบบที่เรียกว่าซีสต์รังไข่ และผู้ที่เป็น PCOS ก็ไม่จำเป็นต้องมีลักษณะนี้ทุกคน
Q: ตรวจพบซีสต์รังไข่ 1 ก้อน แปลว่าเป็น PCOS หรือไม่?
A: ไม่ได้หมายความว่าเป็น PCOS เพราะ ovarian cyst กับ PCOS เป็นคนละภาวะ การวินิจฉัย PCOS ต้องประเมินเรื่องการตกไข่ แอนโดรเจน และเกณฑ์ด้านลักษณะรังไข่ร่วมกัน
Q: PCOS กับซีสต์รังไข่อันไหนทำให้มีลูกยาก?
A: ทั้งสองภาวะอาจเกี่ยวข้องกับภาวะมีบุตรยากได้ แต่ด้วยเหตุผลต่างกัน PCOS มักเกี่ยวข้องกับการตกไข่ผิดปกติ ส่วนผลของ ovarian cyst ต่อภาวะเจริญพันธุ์ขึ้นอยู่กับชนิดของซีสต์ เช่น Chocolate Cyst มีความเกี่ยวข้องกับ endometriosis จึงต้องประเมินเป็นรายกรณี
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
