ธาตุเหล็กต่ำกับโลหิตจางไม่ใช่ภาวะเดียวกัน คนเราสามารถมีธาตุเหล็กสะสมในร่างกายลดลง แต่ค่า Hb ยังอยู่ในเกณฑ์ปกติได้ เพราะโดยทั่วไปธาตุเหล็กสะสมจะเริ่มลดลงก่อน และเมื่อขาดธาตุเหล็กมากขึ้นจนกระทบต่อการสร้างฮีโมโกลบิน ค่า Hb จึงลดลงและเกิดโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก ดังนั้นการดูเพียงค่า Hb อาจยังไม่บอกสถานะธาตุเหล็กทั้งหมดของร่างกายได้
ธาตุเหล็กต่ำ กับ โลหิตจาง ต่างกันตรงไหน?
ธาตุเหล็กเป็นส่วนสำคัญที่ร่างกายใช้ในการสร้างฮีโมโกลบิน (Hb) ซึ่งเป็นโปรตีนในเม็ดเลือดแดงที่ทำหน้าที่พาออกซิเจนไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย หากธาตุเหล็กเริ่มลดลง ร่างกายจะนำธาตุเหล็กที่สะสมไว้ออกมาใช้ก่อน ทำให้ช่วงแรกค่า Hb อาจยังปกติ แต่หากขาดธาตุเหล็กต่อเนื่องจนมีไม่เพียงพอสำหรับสร้างฮีโมโกลบิน ค่า Hb จึงเริ่มลดลงและอาจเกิดโลหิตจางตามมา
- ธาตุเหล็กต่ำ = ธาตุเหล็กในร่างกายเริ่มไม่เพียงพอ แต่ยังไม่จำเป็นต้องมี Hb ต่ำ
- โลหิตจาง = ค่า Hb ต่ำกว่าเกณฑ์ ซึ่งเกิดได้จากหลายสาเหตุ ไม่ใช่เฉพาะการขาดธาตุเหล็ก
- โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก = ขาดธาตุเหล็กมากหรือนานจนกระทบการสร้างฮีโมโกลบิน ทำให้ Hb ลดลงจนเกิดโลหิตจาง
Ferritin คืออะไร? ทำไมจึงใช้ดูธาตุเหล็กสะสม
Ferritin (เฟอร์ริติน) เป็นโปรตีนที่ทำหน้าที่เก็บสะสมธาตุเหล็กในร่างกาย การตรวจ Serum Ferritin จึงเป็นหนึ่งในการตรวจสำคัญที่ใช้ประเมินธาตุเหล็กสะสม เป็นตัวชี้วัดที่มีประโยชน์มากในการประเมินภาวะขาดธาตุเหล็ก
- ค่าต่ำกว่า 30 µg/L โดยทั่วไปสัมพันธ์กับธาตุเหล็กสะสมที่ต่ำ
- ค่าต่ำกว่า 15 µg/L บ่งถึงธาตุเหล็กสะสมที่หมดลง
การแปลผล Ferritin ยังขึ้นอยู่กับอายุ ภาวะสุขภาพ การอักเสบ และเกณฑ์ของห้องปฏิบัติการ
Ferritin ปกติ แปลว่าไม่ขาดธาตุเหล็ก?
“ไม่เสมอไป” เพราะ Ferritin ไม่ได้เปลี่ยนแปลงตามปริมาณธาตุเหล็กเพียงอย่างเดียว เมื่อร่างกายมีการอักเสบหรือการติดเชื้อ ระดับ Ferritin สามารถสูงขึ้นได้ ทำให้ผลตรวจดูเหมือนอยู่ในเกณฑ์ปกติหรือสูง ทั้งที่อาจมีปัญหาเรื่องธาตุเหล็กร่วมอยู่ WHO จึงแนะนำให้คำนึงถึงภาวะอักเสบในการประเมิน Ferritin โดยเฉพาะในกลุ่มที่มีการติดเชื้อหรือการอักเสบ
ธาตุเหล็กต่ำแต่ยังไม่โลหิตจาง มีอาการได้ไหม?
อาจมีหรือไม่มีอาการก็ได้ อาการที่รายงานในผู้ที่ขาดธาตุเหล็กโดยยังไม่มีโลหิตจางมักไม่จำเพาะ เช่น
- อ่อนเพลียหรือเหนื่อยง่าย
- ความสามารถในการออกกำลังกายลดลง
- ไม่มีแรง
- สมาธิหรือประสิทธิภาพในการทำกิจกรรมลดลงในบางราย
อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้เกิดจากภาวะอื่นได้อีกมาก จึงไม่สามารถใช้ความเหนื่อยเพียงอย่างเดียวสรุปว่าขาดธาตุเหล็ก
ค่า Hb กับ Ferritin บอกอะไรต่างกัน?
| ผลตรวจ | บอกอะไร |
|---|---|
| Hb (Hemoglobin) | ประเมินว่ามีภาวะโลหิตจางหรือไม่ |
| Ferritin | ประเมินธาตุเหล็กที่สะสมอยู่ในร่างกาย |
| TSAT | ประเมินสัดส่วนธาตุเหล็กที่จับกับโปรตีนขนส่งและพร้อมนำไปใช้ |
ทำไมธาตุเหล็กถึงต่ำ?
โดยเฉพาะในผู้ชาย ผู้หญิงหลังหมดประจำเดือน หรือผู้ที่ไม่มีสาเหตุของการขาดธาตุเหล็กที่ชัดเจน การประเมินสาเหตุของการเสียเลือดหรือโรคที่เกี่ยวข้องมีความสำคัญ ไม่ควรรับประทานธาตุเหล็กอย่างเดียวโดยไม่ได้หาต้นเหตุ สาเหตุที่พบได้ เช่น
- ประจำเดือนมามากหรือเสียเลือดเป็นประจำ
- ได้รับธาตุเหล็กจากอาหารไม่เพียงพอ
- ความต้องการธาตุเหล็กเพิ่มขึ้น เช่น ระหว่างตั้งครรภ์
- มีปัญหาการดูดซึมธาตุเหล็ก
- มีการเสียเลือดจากระบบทางเดินอาหาร
Ferritin ต่ำ ต้องกินธาตุเหล็กไหม?
การพิจารณาว่าจำเป็นต้องเสริมธาตุเหล็กหรือไม่ขึ้นอยู่กับผลตรวจโดยรวม อาการ สาเหตุของการขาดธาตุเหล็ก โรคประจำตัว และภาวะการอักเสบที่อาจรบกวนการแปลผล Ferritin หากพบว่าขาดธาตุเหล็ก ควรจัดการทั้งการเติมธาตุเหล็กและต้นเหตุที่ทำให้ธาตุเหล็กลดลง เพราะหากยังมีการเสียเลือดหรือปัญหาการดูดซึมอยู่ ภาวะขาดธาตุเหล็กสามารถกลับมาเป็นซ้ำได้
สรุป
ธาตุเหล็กต่ำไม่จำเป็นต้องเป็นโลหิตจางเสมอไป ในระยะแรกธาตุเหล็กสะสมสามารถลดลงจน Ferritin ต่ำ ขณะที่ Hb ยังอยู่ในเกณฑ์ปกติได้ หากภาวะขาดธาตุเหล็กดำเนินต่อไปจนกระทบการสร้างฮีโมโกลบิน ค่า Hb จึงอาจลดลงและพัฒนาเป็นโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก ดังนั้นการประเมินภาวะขาดธาตุเหล็กจึงไม่ควรดู Hb หรือ Ferritin เพียงค่าเดียว แต่ต้องพิจารณาผลตรวจและสาเหตุร่วมกัน
คำถามที่พบบ่อย
Q: Ferritin ต่ำ แต่ Hb ปกติ ถือว่าเป็นโลหิตจางไหม?
A: ยังไม่ถือว่าเป็นโลหิตจางหาก Hb ไม่ต่ำกว่าเกณฑ์ที่เหมาะสม แต่อาจมีภาวะขาดธาตุเหล็กโดยยังไม่มีโลหิตจางได้
Q: Hb ปกติ แปลว่าธาตุเหล็กปกติด้วยไหม?
A: ไม่เสมอไป เพราะธาตุเหล็กสะสมสามารถลดลงก่อนที่ Hb จะลด จึงอาจพบ Ferritin ต่ำร่วมกับ Hb ที่ยังอยู่ในเกณฑ์ปกติได้
Q: Ferritin ต่ำแปลว่าขาดธาตุเหล็กไหม?
A: Ferritin ต่ำเป็นหลักฐานสำคัญที่สนับสนุนภาวะขาดธาตุเหล็ก แต่การแปลผลควรดูอายุ ภาวะสุขภาพ การอักเสบ และผลตรวจอื่นร่วมด้วย
Q: Ferritin ปกติ ตัดภาวะขาดธาตุเหล็กได้ไหม?
A: ไม่เสมอไป โดยเฉพาะเมื่อมีการอักเสบ เพราะ Ferritin สามารถเพิ่มขึ้นจากการอักเสบและบดบังภาวะขาดธาตุเหล็กได้ จึงอาจต้องใช้ค่าอื่น เช่น TSAT ช่วยประเมิน
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
