Chocolate Cyst คืออะไร? รู้จักอาการ สาเหตุ การรักษา และผลต่อการมีบุตร

Chocolate Cyst หรือช็อกโกแลตซีสต์ เป็นถุงน้ำที่เกิดจากภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่บริเวณรังไข่ ภายในมักมีเลือดเก่าสะสมจนมีลักษณะข้นและมีสีน้ำตาลคล้ายช็อกโกแลต จึงเป็นที่มาของชื่อ “Chocolate Cyst” ส่วนชื่อทางการแพทย์เรียกว่า Ovarian Endometrioma ผู้ป่วยบางคนอาจไม่มีอาการเลย ขณะที่บางคนมีอาการปวดประจำเดือนมาก ปวดท้องน้อยเรื้อรัง เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือมีปัญหาเรื่องการมีบุตร ดังนั้นการพบซีสต์ชนิดนี้ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องผ่าตัด แต่ต้องประเมินทั้งอาการ ลักษณะและขนาดของก้อน อายุ ความต้องการมีบุตร และปัจจัยอื่นร่วมกัน 

Chocolate Cyst เกี่ยวข้องกับเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่อย่างไร?

ต้องแยก 2 คำนี้ออกจากกัน 

• Endometriosis หรือเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ คือภาวะที่พบเนื้อเยื่อที่มีลักษณะคล้ายเยื่อบุโพรงมดลูกอยู่ภายนอกมดลูก ซึ่งสามารถพบได้หลายตำแหน่งโดยเฉพาะบริเวณอุ้งเชิงกราน และก่อให้เกิดการอักเสบ พังผืด และอาการปวดได้ 
• Chocolate Cyst หรือ Endometrioma เป็นรูปแบบหนึ่งของ endometriosis ที่เกิดขึ้นบริเวณรังไข่ 

Chocolate Cyst เกิดจากอะไร?

WHO ระบุว่าสาเหตุของ endometriosis ยังไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด มีหลายทฤษฎีที่พยายามอธิบายการเกิดโรค เช่น การไหลย้อนของเลือดประจำเดือนผ่านท่อนำไข่ ปัจจัยทางพันธุกรรม ภูมิคุ้มกัน การอักเสบ และการเปลี่ยนแปลงของเซลล์บางชนิด เมื่อเนื้อเยื่อที่มีลักษณะคล้ายเยื่อบุโพรงมดลูกเกิดขึ้นที่รังไข่ อาจเกิดการอักเสบและมีเลือดสะสมภายในถุงน้ำซ้ำ ๆ เมื่อเวลาผ่านไป เลือดภายในจึงมีลักษณะข้นและเป็นสีน้ำตาลเข้ม จนเกิดเป็น Chocolate Cyst

Chocolate Cyst มีอาการอย่างไร?

อาการของแต่ละคนแตกต่างกันมาก บางคนมีก้อนแต่แทบไม่มีอาการ ขณะที่บางคนมีอาการปวดรุนแรง แม้ขนาดของก้อนอาจไม่ได้ใหญ่มาก อาการที่อาจพบ ได้แก่

• ปวดประจำเดือนมากจนรบกวนชีวิตประจำวัน
• ปวดท้องน้อยหรือปวดบริเวณอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง
• เจ็บลึกขณะหรือหลังมีเพศสัมพันธ์
• ปวดเวลาถ่ายอุจจาระ โดยเฉพาะช่วงมีประจำเดือน
• มีอาการทางปัสสาวะสัมพันธ์กับรอบเดือนในบางราย
• มีบุตรยาก
• บางรายอาจมีประจำเดือนมากหรือมีอาการท้องอืดร่วมด้วย

ไม่ควรใช้ความรุนแรงของอาการตัดสินขนาดหรือความรุนแรงของโรคด้วยตัวเอง หากปวดประจำเดือนจนต้องหยุดงาน หยุดเรียน หรือต้องใช้ยาแก้ปวดเป็นประจำ ควรได้รับการประเมินหาสาเหตุ 

Chocolate Cyst ตรวจพบได้อย่างไร?

การวินิจฉัยเริ่มจากการซักประวัติ โดยเฉพาะลักษณะอาการปวด ความสัมพันธ์กับรอบเดือน อาการระหว่างมีเพศสัมพันธ์ อาการทางลำไส้หรือปัสสาวะ และประวัติเรื่องการมีบุตร ตรวจร่างกายและตรวจด้วยอัลตราซาวนด์ 

Chocolate Cyst รักษาอย่างไร?

ไม่มีวิธีรักษาแบบเดียวที่เหมาะกับทุกคน การเลือกวิธีดูแลต้องพิจารณาหลายเรื่อง เช่น 

• มีอาการปวดมากน้อยเพียงใด
• ขนาดและลักษณะของก้อน
• อายุ
• ต้องการมีบุตรหรือไม่
• ปริมาณไข่สำรองของรังไข่
• เคยรักษาหรือผ่าตัดมาก่อนหรือไม่

แนวทางการรักษาหลักอาจประกอบด้วย ยาเพื่อควบคุมอาการ การรักษาด้วยฮอร์โมน การติดตามอาการ หรือการผ่าตัด ขึ้นอยู่กับแต่ละกรณี ในกรณีที่พิจารณาการผ่าตัด แพทย์ต้องคำนึงถึงการรักษาเนื้อรังไข่ด้วย เพราะการผ่าตัด endometrioma อาจกระทบ ovarian reserve หรือปริมาณไข่สำรองได้ 

Chocolate Cyst ทำให้มีลูกยากหรือไม่?

มีความสัมพันธ์กับภาวะมีบุตรยาก แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่มี Chocolate Cyst ทุกคนจะมีลูกยาก WHO ระบุว่าในกลุ่มผู้หญิงที่มีภาวะมีบุตรยาก พบ endometriosis ได้ประมาณ 25–50% อย่างไรก็ตาม ความสามารถในการตั้งครรภ์ของแต่ละคนขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ไม่ใช่ Chocolate Cyst เพียงอย่างเดียว แพทย์อาจพิจารณาร่วมกันทั้ง 

• อายุ
• ระยะเวลาที่พยายามตั้งครรภ์
• ขนาดและตำแหน่งของ endometrioma
• เป็นข้างเดียวหรือสองข้าง
• ปริมาณไข่สำรอง
• การทำงานของท่อนำไข่
• คุณภาพอสุจิของคู่
• ประวัติการผ่าตัดรังไข่

Chocolate Cyst ในทัศนะการแพทย์แผนจีน

ในทัศนะการแพทย์จีน ความผิดปกติที่พบในอาการทางนรีเวชคือ ภาวะเลือดคั่ง ซึ่งตามทฤษฎีการแพทย์จีนอาจสัมพันธ์กับอาการปวดท้องน้อยแบบมีตำแหน่งชัด ปวดประจำเดือน หรือมีลิ่มเลือดในประจำเดือน เป็นต้น การแพทย์จีนจึงมีการใช้ตำรับยาสมุนไพรจีนที่ประกอบด้วย Guizhi, Taoren, Mudanpi, Baishao, Fuling ฯลฯ ซึ่งมีสรรพคุณส่งเสริมการไหลเวียนของเลือด ลดภาวะเลือดคั่ง และดูแลอาการทางประจำเดือน 

อาการแบบไหนควรรีบไปพบแพทย์

• ปวดประจำเดือนมากจนรบกวนการเรียน การทำงาน หรือชีวิตประจำวัน
• อาการปวดประจำเดือนรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ
• ปวดท้องน้อยเรื้อรัง
• เจ็บลึกขณะมีเพศสัมพันธ์
• ปวดถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะสัมพันธ์กับช่วงมีประจำเดือน
• พยายามตั้งครรภ์แล้วยังไม่สำเร็จ
• เคยตรวจพบถุงน้ำรังไข่และมีอาการผิดปกติ

สรุป

Chocolate Cyst หรือ Ovarian Endometrioma เป็นถุงน้ำที่รังไข่ซึ่งสัมพันธ์กับภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ อาการเด่นที่อาจพบคือปวดประจำเดือนมาก ปวดอุ้งเชิงกราน เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือมีปัญหาการมีบุตร แต่บางคนอาจไม่มีอาการ การตรวจอัลตราซาวนด์ช่วยค้นหา endometrioma ได้ แต่การรักษาไม่ได้หมายถึงการผ่าตัดทุกคน ควรพิจารณาจากอาการ ความต้องการมีบุตร และปัจจัยเฉพาะบุคคล หากปวดประจำเดือนจนกระทบชีวิตประจำวันหรือมีอาการผิดปกติซ้ำ ๆ ควรเข้ารับการตรวจเพื่อหาสาเหตุอย่างเหมาะสม 

คำถามที่พบบ่อย

Q: Chocolate Cyst เป็นมะเร็งหรือไม่? 
A: Chocolate Cyst เป็น endometrioma ที่เกี่ยวข้องกับ endometriosis ไม่ใช่มะเร็งโดยตัวมันเอง อย่างไรก็ตาม ก้อนที่รังไข่ควรได้รับการประเมินลักษณะจากแพทย์เพื่อแยกจากก้อนชนิดอื่น 

Q: มี Chocolate Cyst ต้องผ่าตัดทุกคนไหม? 
A: ไม่จำเป็น การรักษาขึ้นอยู่กับอาการ ลักษณะและขนาดของก้อน อายุ ความต้องการมีบุตร และปัจจัยเฉพาะบุคคล NICE แนะนำให้พิจารณาการรักษาตามอาการ ความต้องการ และลำดับความสำคัญของผู้ป่วย ไม่ใช่อาศัยระยะของโรคเพียงอย่างเดียว 

Q: Chocolate Cyst มีลูกได้ไหม? 
A: มีได้ การมี Chocolate Cyst ไม่ได้หมายความว่าจะมีบุตรไม่ได้ทุกคน แต่ endometriosis มีความสัมพันธ์กับภาวะมีบุตรยาก จึงควรประเมินปัจจัยด้านการเจริญพันธุ์เป็นรายบุคคล 

Q: Chocolate Cyst รักษาแล้วกลับมาเป็นซ้ำได้หรือไม่? 
A: สามารถกลับมาเป็นซ้ำได้ แม้ได้รับการรักษาหรือผ่าตัดแล้ว การติดตามและแนวทางลดการกลับเป็นซ้ำจึงขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล WHO ระบุว่าอาการของ endometriosis สามารถกลับมาเกิดซ้ำหลังการรักษาได้ 

บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)