ค่า Hb หรือ Hemoglobin เป็นค่าที่ใช้ประเมินว่ามีภาวะโลหิตจางหรือไม่ แต่การเห็นค่า Hb ต่ำในใบผลเลือดยังไม่ได้บอกว่าโลหิตจางเกิดจากอะไร เพราะ Hb สามารถลดลงได้จากหลายสาเหตุ เช่น ขาดธาตุเหล็ก ขาดวิตามิน เสียเลือด โรคไต โรคเรื้อรัง หรือความผิดปกติของเม็ดเลือด นอกจากนี้ เกณฑ์ของ Hb ยังแตกต่างกันตามอายุ เพศ และการตั้งครรภ์ จึงไม่ควรใช้ตัวเลขเดียวตัดสินทุกคน
Hb คืออะไร? ทำไมค่านี้จึงใช้ดูภาวะโลหิตจาง
Hb ย่อมาจาก Hemoglobin หรือฮีโมโกลบิน เป็นโปรตีนที่อยู่ภายในเม็ดเลือดแดง มีหน้าที่สำคัญในการจับออกซิเจนจากปอดและนำไปยังอวัยวะและเนื้อเยื่อต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อระดับ Hb ต่ำลง ความสามารถของเลือดในการนำออกซิเจนก็ลดลง ผู้ที่มีภาวะโลหิตจางจึงอาจมีอาการ เช่น
- อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย
- เวียนศีรษะหรือหน้ามืด
- ปวดศีรษะ
- มือเท้าเย็น
- หายใจเหนื่อยเมื่อออกแรง
- หากเป็นมาก อาจซีด หัวใจเต้นเร็ว หรือหายใจเร็ว
ค่า Hb เท่าไรจึงถือว่าโลหิตจาง?
เกณฑ์ของ World Health Organization (WHO) ปี 2024 กำหนดค่า Hb สำหรับภาวะโลหิตจางแตกต่างกันตามอายุ เพศ และช่วงของการตั้งครรภ์
ทำไมค่า Hb ปกติของแต่ละคนไม่เท่ากัน?
เพราะระดับฮีโมโกลบินได้รับอิทธิพลจากหลายปัจจัย จึงไม่สามารถกำหนดตัวเลขเดียวให้ใช้กับทุกคนได้ ปัจจัยสำคัญ ได้แก่
- อายุ เด็กแต่ละช่วงวัยใช้เกณฑ์แตกต่างกัน
- เพศ ผู้ชายและผู้หญิงวัยผู้ใหญ่มีเกณฑ์ต่างกัน
- การตั้งครรภ์ ปริมาณพลาสมาในเลือดเพิ่มขึ้น ทำให้เกณฑ์ Hb แตกต่างจากผู้หญิงที่ไม่ได้ตั้งครรภ์
- ระดับความสูงจากน้ำทะเล ผู้ที่อาศัยในพื้นที่สูงต้องมีการปรับค่าในการประเมิน
- การสูบบุหรี่ อาจมีผลต่อระดับ Hb และต้องนำมาพิจารณาในการแปลผลบางกรณี
Hb ต่ำ แปลว่าขาดธาตุเหล็กหรือไม่?
“ไม่เสมอไป” ธาตุเหล็กจำเป็นต่อการสร้างฮีโมโกลบิน ดังนั้นเมื่อขาดธาตุเหล็กรุนแรงขึ้น ค่า Hb สามารถลดลงและเกิดโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กได้ แต่ภาวะโลหิตจางยังเกิดจากสาเหตุอื่น เช่น
- ขาดวิตามิน B12 หรือโฟเลต
- เสียเลือด
- โรคไต
- โรคหรือการอักเสบเรื้อรัง
- โรคทางพันธุกรรม เช่น ธาลัสซีเมีย
- ความผิดปกติที่ทำให้เม็ดเลือดแดงถูกทำลายเร็วขึ้น
WHO ระบุชัดว่าภาวะโลหิตจางมีสาเหตุได้ทั้งจากการขาดสารอาหาร การติดเชื้อ การอักเสบ โรคเรื้อรัง ภาวะทางนรีเวชและสูติกรรม รวมถึงโรคเม็ดเลือดแดงที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม
Hb ปกติ แต่ขาดธาตุเหล็กได้ไหม?
“ได้” ในระยะแรกของการขาดธาตุเหล็ก ร่างกายอาจเริ่มใช้ธาตุเหล็กที่สะสมไว้ ทำให้ Ferritin ลดลงก่อน แต่ Hb ยังอยู่ในเกณฑ์ปกติ หากขาดธาตุเหล็กต่อเนื่องจนมีธาตุเหล็กไม่เพียงพอต่อการสร้างฮีโมโกลบิน ค่า Hb จึงอาจลดลงและพัฒนาเป็นโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก จึงควรแยกให้ชัดว่า
- Hb → ใช้ช่วยบอกว่ามีภาวะโลหิตจางหรือไม่
- Ferritin → ใช้ช่วยประเมินธาตุเหล็กสะสมในร่างกาย
ถ้า Hb ต่ำ ต้องดูค่าอะไรต่อ?
แพทย์อาจพิจารณาค่าอื่นใน CBC ร่วมด้วย เช่น
- Hct (Hematocrit) สัดส่วนของเม็ดเลือดแดงในเลือด
- MCV ช่วยดูว่าเม็ดเลือดแดงมีขนาดเล็ก ปกติ หรือใหญ่
- MCH / MCHC ช่วยดูปริมาณหรือความเข้มข้นของฮีโมโกลบินในเม็ดเลือดแดง
- RDW ช่วยดูความแตกต่างของขนาดเม็ดเลือดแดง
จากนั้นจึงพิจารณาตรวจเพิ่มเติมตามสาเหตุที่สงสัย เช่น Ferritin หากต้องการประเมินภาวะขาดธาตุเหล็ก
สรุป
ค่า Hb ต่ำหมายถึงระดับฮีโมโกลบินในเลือดต่ำกว่าเกณฑ์ที่เหมาะสม และเป็นค่าหลักที่ใช้ประเมินภาวะโลหิตจาง แต่เกณฑ์ไม่ได้เท่ากันทุกคน ผู้หญิงวัยผู้ใหญ่ที่ไม่ได้ตั้งครรภ์ใช้เกณฑ์ต่ำกว่า 12.0 g/dL ส่วนผู้ชายวัยผู้ใหญ่ใช้ต่ำกว่า 13.0 g/dL ขณะที่เด็กและหญิงตั้งครรภ์มีเกณฑ์เฉพาะตามช่วงวัยหรือไตรมาส ที่สำคัญ Hb ต่ำบอกว่ามีปัญหาเรื่องระดับฮีโมโกลบิน แต่ไม่ได้บอกสาเหตุของโลหิตจาง จึงต้องพิจารณาค่า CBC อื่น ผลตรวจเพิ่มเติม และข้อมูลสุขภาพร่วมกันก่อนเลือกวิธีดูแล
คำถามที่พบบ่อย
Q: Hb 11 ถือว่าต่ำไหม?
A: ขึ้นอยู่กับว่าเป็นใคร เช่น Hb 11.0 g/dL ต่ำกว่าเกณฑ์สำหรับผู้หญิงวัยผู้ใหญ่ที่ไม่ได้ตั้งครรภ์และผู้ชายวัยผู้ใหญ่ แต่สำหรับหญิงตั้งครรภ์ เกณฑ์จะแตกต่างกันตามไตรมาส จึงต้องดูอายุ เพศ และสถานะการตั้งครรภ์ร่วมด้วย
Q: ผู้หญิง Hb เท่าไรถึงเรียกว่าโลหิตจาง?
A: ตามเกณฑ์ WHO ผู้หญิงอายุ 15–65 ปีที่ไม่ได้ตั้งครรภ์ถือว่ามีภาวะโลหิตจางเมื่อ Hb ต่ำกว่า 12.0 g/dL
Q: ผู้ชาย Hb เท่าไรถึงเรียกว่าโลหิตจาง?
A: ตามเกณฑ์ WHO ผู้ชายอายุ 15–65 ปีถือว่ามีภาวะโลหิตจางเมื่อ Hb ต่ำกว่า 13.0 g/dL
Q: Hb ต่ำต้องกินธาตุเหล็กเลยไหม?
A: ไม่เสมอไป เพราะ Hb ต่ำไม่ได้แปลว่าขาดธาตุเหล็กทุกคน ควรหาสาเหตุของโลหิตจางก่อน หากสงสัยการขาดธาตุเหล็กจึงพิจารณาผลตรวจที่เกี่ยวข้อง เช่น Ferritin ร่วมด้วย
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
