ถ่ายเป็นน้ำเกิดได้จากหลายสาเหตุ โดยที่พบบ่อยคือการติดเชื้อในระบบทางเดินอาหารจากไวรัส แบคทีเรีย หรือปรสิต รวมถึงอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อน แต่บางครั้งก็อาจเกิดจากยา การย่อยอาหารบางชนิดไม่ได้ หรือโรคของระบบทางเดินอาหาร การถ่ายเป็นน้ำเพียงอย่างเดียว ยังไม่สามารถบอกได้ว่าเป็นไวรัส แบคทีเรีย หรืออาหารเป็นพิษ และไม่ได้หมายความว่าจะเป็นอันตรายทุกครั้ง สิ่งสำคัญกว่าคือ ต้องดูว่า ถ่ายมากแค่ไหน มีอาการอะไรตามมา และเริ่มมีภาวะขาดน้ำหรือไม่
ถ่ายเป็นน้ำแบบไหนเรียกว่า “ท้องเสีย”
องค์การอนามัยโลก (WHO) ให้นิยามท้องเสียว่า การถ่ายอุจจาระเหลวหรือเป็นน้ำตั้งแต่ 3 ครั้งขึ้นไปใน 24 ชั่วโมง หรือถ่ายเหลวกว่าที่เป็นปกติของบุคคลนั้น และยังแบ่งท้องเสียทางคลินิกออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่
- Acute watery diarrhea ท้องเสียเฉียบพลันที่อุจจาระเป็นน้ำ
- Acute bloody diarrhea ท้องเสียเฉียบพลันที่มีเลือดปน หรือบิด
- Persistent diarrhea ท้องเสียต่อเนื่องตั้งแต่ 14 วันขึ้นไป
ดังนั้น หากอยู่ ๆ ถ่ายเป็นน้ำหลายครั้งภายในวันเดียว ก็เข้าลักษณะของ ท้องเสียเฉียบพลันเป็นน้ำ (Acute watery diarrhea) ได้
ถ่ายเป็นน้ำเกิดจากอะไร?
สาเหตุที่พบได้มีหลายกลุ่ม
1. การติดเชื้อไวรัส ไวรัสเป็นสาเหตุหนึ่งของท้องเสียเฉียบพลัน เช่น Norovirus, Rotavirus การติดเชื้อสามารถแพร่ผ่านอาหาร น้ำ มือ หรือพื้นผิวที่ปนเปื้อนเชื้อได้ อาการอาจประกอบด้วย
- ถ่ายเหลวหรือเป็นน้ำ
- ปวดหรือบิดท้อง
- คลื่นไส้
- อาเจียน
- บางรายมีไข้
| 🚨ข้อสำคัญหากเกิดจากไวรัส ยาปฏิชีวนะไม่สามารถรักษาไวรัสได้ จึงไม่ควรเห็นว่าถ่ายเป็นน้ำแล้วซื้อยาปฏิชีวนะกินเองทันที |
2. การติดเชื้อแบคทีเรียหรือปรสิต แบคทีเรียและปรสิตหลายชนิดสามารถทำให้ท้องเสียได้เช่นกัน โดยอาจได้รับผ่านอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อน ตัวอย่างเชื้อแบคทีเรีย ได้แก่
- Salmonella
- Campylobacter
- E. coli บางสายพันธุ์
- Vibrio บางชนิด
ลักษณะอาการแตกต่างกันตามเชื้อ บางคนถ่ายเป็นน้ำอย่างเดียว ขณะที่บางคนอาจมี ไข้ ปวดท้องมาก หรือถ่ายเป็นเลือด
3. อาหารหรือน้ำปนเปื้อน หากอาหารหรือน้ำมีเชื้อโรคหรือสารพิษปนเปื้อน อาจทำให้เกิดอาการทางเดินอาหาร เช่น
- ถ่ายเป็นน้ำ
- ปวดท้อง
- คลื่นไส้
- อาเจียน
- มีไข้ในบางราย
แต่การถ่ายเป็นน้ำหลังรับประทานอาหาร ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นอาหารเป็นพิษเสมอไป เพราะอาการอาจเกิดจากสาเหตุอื่น และเชื้อที่ทำให้เกิดโรคจากอาหารแต่ละชนิดมีระยะฟักตัวต่างกัน
4. ร่างกายย่อยอาหารบางชนิดไม่ได้ ตัวอย่างที่พบได้คือ Lactose intolerance หรือภาวะย่อยน้ำตาลแลคโตสได้ไม่ดี เมื่อแลคโตสไม่ถูกย่อยและดูดซึมตามปกติ อาจทำให้มีน้ำอยู่ในลำไส้มากขึ้นและเกิดการหมักโดยแบคทีเรียในลำไส้ ส่งผลให้เกิดอาการ
- ท้องอืด
- มีแก๊ส
- ปวดท้อง
- ถ่ายเหลวหรือถ่ายเป็นน้ำ
หากสังเกตว่ามีอาการซ้ำหลังดื่มนมหรือรับประทานผลิตภัณฑ์ที่มีแลคโตส จึงอาจต้องคิดถึงสาเหตุนี้ด้วย
5. ยาบางชนิด ยาหลายชนิดสามารถทำให้ท้องเสียเป็นผลข้างเคียงได้ เช่น
- ยาปฏิชีวนะบางชนิด
- ยาลดกรดที่มีแมกนีเซียม
- ยาบางชนิดสำหรับรักษาเบาหวาน
- ยาหรือผลิตภัณฑ์ที่มีฤทธิ์ระบาย
หากเริ่มถ่ายเป็นน้ำหลังเริ่มยาใหม่หรือปรับขนาดยา ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกร และ ไม่ควรหยุดยาประจำเองโดยไม่ได้รับคำแนะนำ
ถ่ายเป็นน้ำอันตรายไหม?
อาจไม่อันตราย หากอาการไม่รุนแรงและสามารถทดแทนน้ำที่สูญเสียได้เพียงพอ แต่ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นเมื่อถ่ายบ่อย อาเจียนร่วมด้วย หรือดื่มน้ำไม่ได้ สิ่งที่ต้องระวังที่สุดคือ ภาวะขาดน้ำ (Dehydration) เมื่อถ่ายเป็นน้ำ ร่างกายไม่ได้เสียเฉพาะน้ำ แต่ยังสูญเสียเกลือแร่ เช่น โซเดียม คลอไรด์ และโพแทสเซียมด้วย หากสูญเสียต่อเนื่องโดยไม่ได้รับการทดแทนอย่างเหมาะสม อาจเกิดภาวะขาดน้ำได้
ถ่ายเป็นน้ำ ควรทำอย่างไรเป็นอันดับแรก?
แนวทาง IDSA แนะนำ ORS (Oral Rehydration Solution) เป็นการรักษาลำดับแรกสำหรับภาวะขาดน้ำเล็กน้อยถึงปานกลางจากท้องเสียเฉียบพลัน ไม่ว่าจะเกิดจากสาเหตุใด เบื้องต้นควร
- ดื่ม ORS ตามคำแนะนำบนผลิตภัณฑ์
- หากคลื่นไส้ ให้จิบทีละน้อยแต่บ่อย
- ดื่มเพิ่มเติมเพื่อชดเชยการสูญเสียจากการถ่าย
- รับประทานอาหารตามที่รับไหว ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร
- สังเกตปริมาณปัสสาวะ
- สังเกตจำนวนครั้งและลักษณะการถ่าย
- ไม่ซื้อยาปฏิชีวนะกินเอง
หลังได้รับน้ำเพียงพอแล้ว สามารถกลับไปรับประทานอาหารตามวัยและตามที่ร่างกายรับไหวได้ โดยไม่จำเป็นต้องอดอาหารเป็นเวลานาน
ถ่ายเป็นน้ำแบบไหนควรไปพบแพทย์?
- ถ่ายเป็นเลือด
- ไข้สูง
- ปวดท้องรุนแรง
- ถ่ายเป็นน้ำจำนวนมากหรือถี่มาก
- อาเจียนต่อเนื่องจนดื่มไม่ได้
- ปัสสาวะลดลงมาก
- เวียนศีรษะหรือหน้ามืดมาก
- ซึม หรือระดับความรู้สึกตัวเปลี่ยนไป
- มีสัญญาณขาดน้ำชัดเจน
- อาการไม่ดีขึ้นหรือเป็นต่อเนื่อง
เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอมีความเสี่ยงจากภาวะขาดน้ำและภาวะแทรกซ้อนมากขึ้น จึงควรเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด
สรุป
ถ่ายเป็นน้ำเกิดได้จากหลายสาเหตุ ตั้งแต่ไวรัส แบคทีเรีย อาหารหรือน้ำปนเปื้อน การย่อยอาหารบางชนิดไม่ได้ ผลข้างเคียงจากยา ไปจนถึงโรคทางเดินอาหาร การถ่ายเป็นน้ำไม่ได้บอกสาเหตุหรือความรุนแรงได้ด้วยตัวมันเอง สิ่งสำคัญคือดูจำนวนครั้ง อาการร่วม และสัญญาณขาดน้ำ หากอาการไม่รุนแรงควรเน้นทดแทนน้ำและเกลือแร่ด้วย ORS แต่หากถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ปัสสาวะน้อย หรือซึม ควรพบแพทย์โดยเร็ว
คำถามที่พบบ่อย
Q: ถ่ายเป็นน้ำ 1 ครั้งถือว่าท้องเสียไหม?
A: ตามนิยามทั่วไป การถ่ายเหลวหรือเป็นน้ำตั้งแต่ 3 ครั้งใน 24 ชั่วโมงจึงเข้าเกณฑ์ท้องเสีย แต่ต้องดูความเปลี่ยนแปลงจากการขับถ่ายตามปกติของแต่ละคนด้วย
Q: ถ่ายเป็นน้ำแต่ไม่มีไข้ เป็นอาหารเป็นพิษได้ไหม?
A: เป็นได้ เพราะอาหารเป็นพิษไม่ได้ทำให้มีไข้ทุกกรณี และบางสาเหตุอาจทำให้ท้องเสียหรืออาเจียนโดยไม่มีไข้ จึงไม่สามารถใช้การไม่มีไข้ตัดอาหารเป็นพิษออกได้
Q: ถ่ายเป็นน้ำควรกิน ORS หรือดื่มแต่น้ำเปล่า?
A: หากสูญเสียน้ำจากท้องเสีย ORS มีประโยชน์เพราะช่วยทดแทนทั้งน้ำและเกลือแร่ แนวทาง IDSA แนะนำ ORS เป็นการรักษาลำดับแรกสำหรับภาวะขาดน้ำเล็กน้อยถึงปานกลางจากท้องเสียเฉียบพลัน
Q: ถ่ายเป็นน้ำต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?
A: ไม่จำเป็นทุกกรณี แนวทาง IDSA ไม่แนะนำให้ใช้ยาปฏิชีวนะแบบครอบคลุมเชื้อเป็นประจำในคนส่วนใหญ่ที่มีท้องเสียเฉียบพลันเป็นน้ำและไม่มีประวัติเดินทางต่างประเทศเมื่อไม่นานมานี้
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
