ซีสต์รังไข่คืออะไร? อาการ สาเหตุ ชนิด และการรักษา

ซีสต์รังไข่ (Ovarian Cyst) คือถุงหรือก้อนลักษณะเป็นถุงที่เกิดขึ้นภายในหรือบริเวณผิวของรังไข่ ภายในอาจมีของเหลว เลือด หรือเนื้อเยื่อชนิดอื่น ขึ้นอยู่กับชนิดของซีสต์ หลายคนพบซีสต์โดยบังเอิญจากการอัลตราซาวนด์ทั้งที่ไม่มีอาการ และซีสต์บางชนิดสามารถยุบหายได้เองโดยไม่ต้องรักษา

ซีสต์รังไข่เกิดขึ้นได้อย่างไร?

รังไข่มีหน้าที่สร้างฮอร์โมนและปล่อยไข่ในแต่ละรอบเดือน โดยไข่จะเจริญอยู่ภายในถุงเล็ก ๆ ที่เรียกว่า follicle เมื่อถึงช่วงตกไข่ ถุงนี้จะแตกและปล่อยไข่ออกมา บางครั้งกระบวนการดังกล่าวไม่เป็นไปตามปกติ เช่น ถุงไข่ไม่แตกหรือหลังตกไข่แล้วถุงยังคงมีของเหลวสะสมอยู่ จึงเกิดเป็น Functional Cyst หรือซีสต์ที่สัมพันธ์กับการทำงานของรังไข่ ซึ่งพบได้บ่อยในวัยที่ยังมีประจำเดือน และส่วนใหญ่มักยุบไปเองภายในไม่กี่เดือน

ซีสต์รังไข่มีกี่ชนิด?

คำว่า “ซีสต์รังไข่” เป็นคำกว้าง ๆ และไม่ได้หมายถึงโรคชนิดเดียว ตัวอย่างซีสต์ที่พบ ได้แก่

• Functional Cyst เกี่ยวข้องกับกระบวนการตกไข่ พบได้บ่อย และหลายก้อนสามารถหายได้เอง
• Endometrioma หรือ Chocolate Cyst เกี่ยวข้องกับโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (Endometriosis) ที่เกิดบริเวณรังไข่
• Dermoid Cyst เกิดจากเซลล์สืบพันธุ์ จึงอาจพบเนื้อเยื่อหลายชนิดอยู่ภายในก้อน
• Cystadenoma เกิดจากเซลล์บริเวณรังไข่ และอาจมีขนาดใหญ่ขึ้นได้

ซีสต์รังไข่กับ PCOS เหมือนกันหรือไม่?

“ไม่เหมือนกัน” PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) เป็นกลุ่มอาการที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของรังไข่และฮอร์โมน โดยอาจพบ follicle ขนาดเล็กจำนวนมากในรังไข่ร่วมกับลักษณะอื่น ๆ ของโรค จึงไม่ควรตีความว่า PCOS คือการมี “ซีสต์รังไข่” แบบเดียวกับ ovarian cyst ทั่วไป 

ซีสต์รังไข่มีอาการอย่างไร?

ผู้ป่วยซีสต์รังไข่ขนาดเล็กจำนวนมากไม่มีอาการ และมักตรวจพบโดยบังเอิญจากการอัลตราซาวนด์ แต่หากก้อนมีขนาดใหญ่ มีเลือดออก แตก บิดขั้ว หรือกดเบียดอวัยวะใกล้เคียง อาจมีอาการ เช่น

• ปวดหรือรู้สึกหนักบริเวณท้องน้อย
• ท้องอืด แน่นท้อง หรือรู้สึกว่าท้องโตขึ้น
• ปวดบริเวณอุ้งเชิงกราน
• เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ในบางราย
• ปัสสาวะบ่อย หากก้อนกดเบียดกระเพาะปัสสาวะ
• ประจำเดือนเปลี่ยนแปลงในบางราย

อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้ไม่ได้จำเพาะกับซีสต์รังไข่เพียงโรคเดียว จึงไม่สามารถวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียวได้

ซีสต์รังไข่รักษาอย่างไร?

การรักษาไม่ได้ขึ้นอยู่กับ “ขนาดของซีสต์” เพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาชนิด ลักษณะจากอัลตราซาวนด์ อาการ อายุ และภาวะหมดประจำเดือนร่วมกัน แนวทางหลักแบ่งได้เป็น 2 กลุ่ม

1. เฝ้าติดตาม ซีสต์บางชนิดโดยเฉพาะ functional cyst หรือ simple cyst ในผู้ที่ยังไม่หมดประจำเดือน สามารถยุบหายเองได้ จึงอาจยังไม่จำเป็นต้องรักษาทันที แพทย์อาจนัดติดตามอาการหรืออัลตราซาวนด์ซ้ำ เพื่อดูว่าก้อนมีขนาดลดลง หายไป หรือมีการเปลี่ยนแปลงหรือไม่

2. การผ่าตัด อาจพิจารณาเมื่อซีสต์

• มีขนาดใหญ่
• ทำให้เกิดอาการ
• ยังคงอยู่หรือมีขนาดเพิ่มขึ้น
• มีลักษณะซับซ้อน
• หรือมีลักษณะที่ทำให้ต้องประเมินเรื่องมะเร็งเพิ่มเติม

หากต้องผ่าตัด แพทย์อาจใช้การผ่าตัดผ่านกล้อง (Laparoscopy) หรือการผ่าตัดเปิดหน้าท้อง (Laparotomy) ขึ้นอยู่กับลักษณะและขนาดของก้อน รวมถึงความเสี่ยงของผู้ป่วย

ซีสต์รังไข่ในทัศนะการแพทย์แผนจีน

ในทัศนะการแพทย์จีน ความผิดปกติที่พบในอาการทางนรีเวชคือ ภาวะเลือดคั่ง ซึ่งในทฤษฎีการแพทย์จีนหมายถึงการไหลเวียนของเลือดไม่คล่อง ทำให้เกิดการคั่งสะสมในบางบริเวณ ลักษณะที่อาจพบร่วมกับแบบแผนนี้ เช่น

• ปวดท้องน้อยแบบมีตำแหน่งชัดเจน
• ปวดประจำเดือน
• ประจำเดือนมีลิ่มเลือด
• อาการปวดมีลักษณะค่อนข้างคงที่
• ในบางกรณีอาจสัมพันธ์กับภาวะก้อนตามแนวคิดการแพทย์จีน

การแพทย์จีนจึงมีการใช้ตำรับยาสมุนไพรจีนที่ประกอบด้วย Guizhi, Taoren, Mudanpi, Baishao, Fuling ฯลฯ ซึ่งมีสรรพคุณส่งเสริมการไหลเวียนของเลือด ลดภาวะเลือดคั่ง และจัดการภาวะก้อนตามทฤษฎีการแพทย์จีน ใช้ใน ovarian cyst เมื่อผู้ป่วยมีอาการที่เข้าได้กับภาวะเลือดคั่งดังกล่าว

อาการแบบไหนควรรีบไปโรงพยาบาล?

หากทราบว่ามีซีสต์รังไข่และเกิดอาการปวดท้องน้อยอย่างรุนแรงหรือปวดขึ้นอย่างเฉียบพลัน โดยเฉพาะเมื่อมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน หน้ามืด หรืออ่อนเพลียผิดปกติร่วมด้วย ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์โดยเร็ว เพราะซีสต์บางก้อนอาจเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น ซีสต์แตก เลือดออก หรือรังไข่บิดขั้ว (Ovarian Torsion) ซึ่งอาจกระทบต่อเลือดที่ไปเลี้ยงรังไข่และจำเป็นต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน

สรุป

ซีสต์รังไข่เป็นคำที่ครอบคลุมก้อนลักษณะเป็นถุงหลายชนิด และไม่ได้หมายความว่าเป็นมะเร็งเสมอไป ซีสต์บางชนิดสัมพันธ์กับการตกไข่และสามารถยุบหายได้เอง ขณะที่บางชนิดต้องติดตามหรือรักษาเพิ่มเติม การประเมินต้องพิจารณาชนิด ขนาด ลักษณะจากอัลตราซาวนด์ อาการ อายุ และภาวะหมดประจำเดือนร่วมกัน หากไม่มีอาการและก้อนมีลักษณะไม่อันตราย แพทย์อาจเลือกติดตามแทนการผ่าตัดทันที แต่หากปวดท้องน้อยรุนแรงเฉียบพลัน ควรได้รับการประเมินเพื่อแยกภาวะซีสต์แตกหรือรังไข่บิดขั้ว

คำถามที่พบบ่อย

Q: ซีสต์รังไข่หายเองได้ไหม?
A: ได้ในบางชนิด โดยเฉพาะ functional cyst และ simple cyst บางก้อนในผู้ที่ยังไม่หมดประจำเดือน ซึ่งอาจยุบหายได้เองภายในไม่กี่เดือน แต่ไม่ใช่ซีสต์ทุกชนิดที่สามารถหายเองได้

Q: มีซีสต์รังไข่ต้องผ่าตัดทุกคนไหม?
A: ไม่จำเป็น การรักษาขึ้นอยู่กับชนิด ขนาด ลักษณะของก้อน อาการ อายุ และภาวะหมดประจำเดือน ซีสต์บางก้อนสามารถใช้วิธีติดตามอาการและอัลตราซาวนด์ซ้ำได้

Q: ซีสต์รังไข่คือมะเร็งหรือไม่?
A: ไม่ใช่ ซีสต์รังไข่ส่วนใหญ่โดยเฉพาะในผู้ที่ยังไม่หมดประจำเดือน เป็นก้อนที่ไม่ใช่มะเร็ง แต่หากพบลักษณะผิดปกติจากอัลตราซาวนด์ แพทย์อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติม

Q: Chocolate Cyst คือซีสต์รังไข่หรือไม่?
A: Chocolate Cyst หรือ ovarian endometrioma เป็นซีสต์รังไข่ชนิดหนึ่งที่สัมพันธ์กับ endometriosis ดังนั้น Chocolate Cyst เป็น ovarian cyst แต่ ovarian cyst ไม่ได้เป็น Chocolate Cyst ทุกก้อน

บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)