ซีสต์รังไข่เกิดได้จากหลายสาเหตุ และไม่ได้เกิดจากฮอร์โมนผิดปกติเสมอไป ซีสต์ที่พบบ่อยในวัยที่ยังมีประจำเดือนมักเกี่ยวข้องกับกระบวนการตกไข่ เช่น ถุงที่มีไข่อยู่ภายในไม่แตก หรือหลังตกไข่แล้วถุงไม่ยุบตามปกติ แต่ซีสต์บางชนิดเกิดจากสาเหตุอื่น เช่น Endometriosis หรือการเจริญของเซลล์บางชนิดในรังไข่ ดังนั้น หากตรวจพบซีสต์ สิ่งสำคัญคือการดูต่อว่า “เป็นซีสต์ชนิดไหน” เพราะแต่ละชนิดเกิดต่างกันและมีแนวทางดูแลไม่เหมือนกัน
“ซีสต์รังไข่” ไม่ได้หมายถึงโรคชนิดเดียว
ซีสต์รังไข่ (Ovarian Cyst) เป็นคำกว้าง ๆ ที่ใช้อธิบายถุงหรือก้อนลักษณะเป็นถุงที่เกิดบริเวณรังไข่ ภายในอาจมีของเหลว เลือด หรือส่วนประกอบอื่น ขึ้นอยู่กับชนิดของก้อน ในภาพรวม สามารถแบ่งสาเหตุออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ได้แก่
- ซีสต์ที่สัมพันธ์กับรอบเดือนและการตกไข่ เช่น Functional Cyst
- ซีสต์ที่ไม่ได้เกิดจากการทำงานตามรอบเดือนโดยตรง เช่น Dermoid Cyst และซีสต์จากเซลล์บางชนิด
นอกจากนี้ ยังมีโรคบางอย่างที่ทำให้เกิดซีสต์บริเวณรังไข่ได้ เช่น Endometriosis ซึ่งทำให้เกิด Endometrioma หรือที่เรียกกันว่า Chocolate Cyst
1. Functional Cyst เกิดจากกระบวนการตกไข่
Functional Cyst เป็นซีสต์ที่พบบ่อยและสัมพันธ์กับรอบเดือน โดยเฉพาะในผู้ที่ยังไม่หมดประจำเดือน ส่วนใหญ่ไม่ใช่มะเร็งและมักหายได้เองภายในไม่กี่เดือน ในแต่ละรอบเดือนจะมีไข่เจริญอยู่ภายในถุงเล็ก ๆ ที่เรียกว่า follicle เมื่อถึงช่วงตกไข่ follicle จะแตกเพื่อปล่อยไข่ออกมา แต่บางครั้งกระบวนการนี้ไม่เป็นไปตามปกติ จึงเกิดซีสต์ได้ 2 ลักษณะที่สำคัญ
- Follicular Cyst เกิดเมื่อ follicle ไม่แตกเพื่อปล่อยไข่ออกมาตามปกติ ทำให้ถุงยังคงอยู่และมีของเหลวสะสมจนมีขนาดใหญ่ขึ้น
- Corpus Luteum Cyst หลังจากไข่ถูกปล่อยออกมา follicle เดิมจะเปลี่ยนเป็นโครงสร้างที่เรียกว่า corpus luteum หากบริเวณนี้ไม่ยุบตามปกติและมีของเหลวหรือเลือดสะสมอยู่ภายใน ก็สามารถเกิดเป็น corpus luteum cyst ได้
2. Chocolate Cyst เกิดจาก Endometriosis
Chocolate Cyst หรือ Endometrioma สัมพันธ์กับ Endometriosis หรือภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ ในภาวะนี้ เนื้อเยื่อที่มีลักษณะคล้ายเยื่อบุโพรงมดลูกไปเจริญอยู่นอกมดลูก หากเกิดบริเวณรังไข่ สามารถก่อตัวเป็นซีสต์ที่มีเลือดเก่าสะสมอยู่ภายใน จึงเรียกว่า Chocolate Cyst ผู้ที่มี Endometrioma อาจมีอาการร่วม เช่น
- ปวดประจำเดือนมาก
- ปวดท้องน้อยเรื้อรัง
- เจ็บลึกขณะมีเพศสัมพันธ์
- มีปัญหาเรื่องภาวะเจริญพันธุ์ในบางราย
3. Dermoid Cyst เกิดจากเซลล์สืบพันธุ์
Dermoid Cyst หรือ Mature Cystic Teratoma เป็นก้อนที่เกิดจากเซลล์สืบพันธุ์ ซึ่งเป็นเซลล์ที่มีความสามารถพัฒนาไปเป็นเนื้อเยื่อได้หลายชนิด ภายในก้อนจึงอาจพบส่วนประกอบ เช่น ไขมัน ผิวหนัง หรือเส้นผม ซึ่งฟังดูน่ากังวล แต่ Dermoid Cyst ส่วนใหญ่เป็นก้อนชนิดไม่ร้ายแรง ไม่ได้เกิดจากการมีประจำเดือนผิดปกติหรือการที่ไข่ไม่ตก และไม่ได้เป็นซีสต์ที่คาดว่าจะยุบหายเองแบบ Functional Cyst
4. Cystadenoma เกิดจากเซลล์บริเวณรังไข่
Cystadenoma เป็นก้อนอีกกลุ่มหนึ่งที่เกิดจากเซลล์บริเวณรังไข่ ไม่ได้เกิดจาก follicle ที่เกี่ยวข้องกับการตกไข่ ก้อนกลุ่มนี้มีได้หลายลักษณะและอาจมีขนาดใหญ่ขึ้นได้ ดังนั้น แนวทางดูแลจึงขึ้นอยู่กับขนาด ลักษณะจากอัลตราซาวนด์ อาการ และปัจจัยอื่นของแต่ละคน การอัลตราซาวนด์จึงมีบทบาทสำคัญ เพราะช่วยแยกว่าก้อนมีลักษณะเป็น simple cyst หรือมีองค์ประกอบอื่นอยู่ภายใน ซึ่งอาจนำไปสู่การตรวจเพิ่มเติมเพื่อประเมินชนิดของก้อน
ฮอร์โมนผิดปกติทำให้เกิดซีสต์รังไข่หรือไม่?
Functional Cyst เกี่ยวข้องกับกระบวนการทำงานของรังไข่และการตกไข่ ซึ่งอยู่ภายใต้การควบคุมของฮอร์โมน จึงอาจกล่าวได้ว่าระบบฮอร์โมนและรอบเดือนมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเกิดซีสต์กลุ่มนี้ ในขณะที่ Chocolate Cyst เกี่ยวข้องกับ Endometriosis และ Dermoid Cyst เกิดจากเซลล์ของรังไข่ ไม่ได้มีกลไกเหมือน Functional Cyst ดังนั้น หากตรวจพบซีสต์ การพยายามปรับฮอร์โมนโดยยังไม่ทราบชนิดของก้อนจึงอาจไม่ตรงกับสาเหตุที่แท้จริง
PCOS ทำให้เกิดซีสต์รังไข่หรือไม่?
ถุงเล็ก ๆ ที่อาจเห็นในรังไข่ของผู้ที่มี PCOS คือ follicle ขนาดเล็กจำนวนมาก ไม่ใช่ ovarian cyst แบบเดียวกับ Functional Cyst, Chocolate Cyst หรือ Dermoid Cyst ดังนั้น การเป็น PCOS ไม่ได้หมายความว่ามีซีสต์รังไข่หลายก้อน และการตรวจพบ ovarian cyst ก็ไม่ได้หมายความว่าเป็น PCOS
สรุป
ซีสต์รังไข่เกิดได้จากหลายสาเหตุ จึงไม่ควรเหมารวมว่าทุกก้อนเกิดจากฮอร์โมนผิดปกติ Functional Cyst เกี่ยวข้องกับกระบวนการตกไข่ ส่วน Chocolate Cyst เกี่ยวข้องกับ Endometriosis ขณะที่ Dermoid Cyst และ Cystadenoma มีกลไกการเกิดแตกต่างออกไป ดังนั้น เมื่ออัลตราซาวนด์พบซีสต์ สิ่งสำคัญควรทราบว่าก้อนมีลักษณะอย่างไรและน่าจะเป็นชนิดใด เพราะข้อมูลเหล่านี้จะช่วยกำหนดว่าก้อนสามารถติดตามได้ มีโอกาสหายเอง หรือจำเป็นต้องได้รับการประเมินและรักษาเพิ่มเติม
คำถามที่พบบ่อย
Q: ซีสต์รังไข่เกิดจากฮอร์โมนผิดปกติทั้งหมดหรือไม่?
A: ไม่ใช่ Functional Cyst เกี่ยวข้องกับรอบเดือนและการตกไข่ แต่ซีสต์ชนิดอื่นมีสาเหตุต่างกัน เช่น Chocolate Cyst เกี่ยวข้องกับ Endometriosis ส่วน Dermoid Cyst เกิดจากเซลล์สืบพันธุ์
Q: ความเครียดทำให้เกิดซีสต์รังไข่โดยตรงหรือไม่?
A: ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่าความเครียดเป็นสาเหตุโดยตรงของ ovarian cyst ดังนั้น ไม่ควรเหมารวมว่าการตรวจพบซีสต์เกิดจากความเครียด
Q: ซีสต์รังไข่เกิดจาก PCOS หรือไม่?
A: PCOS กับ ovarian cyst เป็นคนละภาวะ ถุงเล็ก ๆ ที่พบใน PCOS เป็น follicle ไม่ใช่ ovarian cyst แบบที่เรียกกันทั่วไป
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
