ไตเสื่อมห้ามกินอะไร? อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงสำหรับผู้ป่วยโรคไต

ผู้ป่วยไตเสื่อมควรหลีกเลี่ยงอาหารโซเดียมสูง อาหารแปรรูปมาก และการกินโปรตีนมากเกินความจำเป็นเป็นหลัก ส่วนอาหารที่มีโพแทสเซียม ฟอสฟอรัส หรือปริมาณน้ำสูง ไม่จำเป็นต้องงดทุกคน เพราะข้อจำกัดขึ้นอยู่กับระยะโรค ผลเลือด ยาที่ใช้ และว่าผู้ป่วยอยู่ระหว่างฟอกไตหรือไม่ การงดอาหารมากเกินไปอาจทำให้ขาดสารอาหารและสูญเสียกล้ามเนื้อได้เช่นกัน

ทำไมผู้ป่วยไตถึงต้องระวังอาหารบางชนิด?

เมื่อไตทำงานลดลง ความสามารถในการควบคุมเกลือแร่ น้ำ และกำจัดของเสียออกจากร่างกายอาจลดลงตามไปด้วย อาหารบางชนิดจึงอาจทำให้เกิดปัญหา เช่น 

• ความดันโลหิตสูงขึ้น
• บวม
• น้ำคั่ง
• โพแทสเซียมในเลือดสูง
• ฟอสฟอรัสในเลือดสูง
• ของเสียจากโปรตีนสะสมมากขึ้น
• เพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด

ยิ่ง CKD ดำเนินมากขึ้น ความต้องการด้านอาหารอาจเปลี่ยนตามไปด้วย NIDDK ระบุว่าการจำกัดโพแทสเซียม ฟอสฟอรัส หรือปริมาณน้ำควรปรับตามผลตรวจและภาวะของผู้ป่วยแต่ละคน 

อ่านเพิ่มเติม: ไตเสื่อมกินอะไรดี? หลักการเลือกอาหารสำหรับผู้ป่วยโรคไต

อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงสำหรับผู้ป่วยโรคไต

1. อาหารเค็มและโซเดียมสูง อาหารกลุ่มนี้เป็นสิ่งที่ผู้ป่วย CKD ส่วนใหญ่ควรให้ความสำคัญมากที่สุด โซเดียมมากเกินไปทำให้ร่างกายกักน้ำ ส่งผลให้ความดันโลหิตสูงขึ้น ขาบวม หัวใจทำงานหนักขึ้นและควบคุมภาวะน้ำเกินได้ยากขึ้น อาหารที่ควรลดหรือหลีกเลี่ยง เช่น

• น้ำปลา
• ซีอิ๊ว
• ซอสปรุงรส
• ผงปรุงรส
• อาหารหมักดอง
• ปลาเค็ม
• ไข่เค็ม
• บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป
• อาหารกระป๋อง
• ขนมขบเคี้ยวรสเค็ม

2. เนื้อแปรรูปและอาหารสำเร็จรูป อาหารประเภทนี้ควรระวังเป็นพิเศษ เพราะมักมีทั้งโซเดียมสูง ฟอสเฟตเติมแต่ง ไขมันอิ่มตัว และสารปรุงแต่งหลายชนิด ตัวอย่างเช่น

• ไส้กรอก
• แฮม
• เบคอน
• ลูกชิ้นบางชนิด
• เนื้อรมควัน
• อาหารแช่แข็งสำเร็จรูป
• อาหารพร้อมรับประทาน
• เนื้อหมักสำเร็จรูป

ในผู้ป่วย CKD โดยเฉพาะผู้ที่มีฟอสฟอรัสสูง ควรอ่านฉลากส่วนผสมและระวังคำที่มี “phos” เช่น phosphate, phosphoric acid หรือ pyrophosphate เพราะฟอสฟอรัสที่เติมในอาหารสามารถดูดซึมเข้าสู่ร่างกายได้ดี 

3. โปรตีนมากเกินไป  โปรตีนยังจำเป็นสำหรับผู้ป่วยโรคไต แต่การกินมากเกินความต้องการ อาจเพิ่มของเสียจากการเผาผลาญโปรตีนที่ไตต้องกำจัด สิ่งที่ควรระวัง เช่น

• เนื้อสัตว์ปริมาณมากทุกมื้อ
• อาหารบุฟเฟต์เนื้อ
• โปรตีนเชคปริมาณสูง
• Whey protein หรืออาหารเสริมโปรตีนที่ใช้โดยไม่ได้ประเมินความจำเป็น
• อาหารแบบ High-protein diet

อ่านเพิ่มเติม: ผู้ป่วยไตเสื่อมควรกินโปรตีนอย่างไร?

4. อาหารโพแทสเซียมสูง ต้องงดทุกคนไหม? ไม่ต้องงดทุกคน โพแทสเซียมมีความสำคัญต่อการทำงานของกล้ามเนื้อและหัวใจ แต่เมื่อไตขับโพแทสเซียมได้ลดลง อาจเกิดโพแทสเซียมในเลือดสูง (Hyperkalemia) ซึ่งรุนแรงได้ หากผลเลือดพบโพแทสเซียมสูง แพทย์หรือนักกำหนดอาหารอาจแนะนำให้ควบคุมอาหารบางชนิด เช่น

• กล้วย
• ส้ม
• น้ำส้ม
• อะโวคาโด
• มะเขือเทศ
• มันฝรั่ง
• ผลไม้แห้ง
• น้ำมะพร้าว
• อาหารบางชนิดที่เติม potassium chloride

แต่ผู้ที่ระดับโพแทสเซียมปกติ ไม่ควรงดผักและผลไม้ทั้งหมด การจำกัดโพแทสเซียมขึ้นอยู่กับระดับโพแทสเซียมในเลือด ยาที่ใช้ และการทำงานของไตแต่ละคน

5. ระวัง “เกลือโซเดียมต่ำ” เพราะอาจมีโพแทสเซียมสูง หลายคนพยายามลดเค็มจึงเปลี่ยนไปใช้ เกลือทดแทน หรือ Salt Substitute แต่ผลิตภัณฑ์บางชนิดใช้ potassium chloride แทน sodium chloride สำหรับคนทั่วไปอาจเป็นทางเลือกหนึ่ง แต่ในผู้ป่วย CKD ที่มีความเสี่ยงโพแทสเซียมสูง การใช้ผลิตภัณฑ์เหล่านี้อาจไม่เหมาะ

6. อาหารฟอสฟอรัสสูง ต้องหลีกเลี่ยงเมื่อใด? เมื่อ CKD รุนแรงขึ้น ไตอาจกำจัดฟอสฟอรัสออกจากเลือดได้ลดลง ทำให้ระดับฟอสฟอรัสสูงและส่งผลต่อกระดูก หลอดเลือด และต่อมพาราไทรอยด์ได้ แต่อาหารที่มีฟอสฟอรัสไม่ได้ต้องงดทั้งหมด สิ่งที่ควรระวังมากเป็นพิเศษคือ ฟอสเฟตที่เติมในอาหารแปรรูป เช่น

• เนื้อแปรรูป
• ชีสแปรรูป
• อาหารสำเร็จรูป
• เครื่องดื่มบางชนิด
• ผลิตภัณฑ์ที่มี phosphate additives

ฟอสฟอรัสจากอาหารธรรมชาติ โดยเฉพาะอาหารจากพืชบางชนิด มีการดูดซึมต่างจากฟอสเฟตเติมแต่ง จึงไม่ควรเหมารวมว่า ถั่ว เมล็ดพืช หรือนมทุกชนิดต้องห้ามทั้งหมด

7. น้ำหวานและเครื่องดื่มหวาน ผู้ป่วย CKD จำนวนมากมีเบาหวาน น้ำหนักเกิน หรือความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดร่วมด้วย จึงควรลด

• น้ำอัดลม
• ชานม
• กาแฟหวาน
• เครื่องดื่มน้ำตาลสูง
• น้ำผลไม้เติมน้ำตาล
• เครื่องดื่มพลังงาน

การได้รับน้ำตาลมากเกินสามารถทำให้ควบคุมน้ำหนักและเบาหวานยากขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญต่อการดำเนินของ CKD นอกจากนี้ เครื่องดื่มบางชนิดยังอาจมีฟอสเฟตหรือโพแทสเซียมเติมแต่ง จึงควรอ่านฉลากร่วมด้วย

8. ดื่มน้ำเยอะเกินไปก็ไม่จำเป็น หากมี CKD ระยะรุนแรง ปัสสาวะออกน้อย บวม หัวใจล้มเหลว หรือมีภาวะน้ำเกิน การดื่มน้ำมากเกินไปอาจทำให้บวมมากขึ้น ความดันเพิ่ม หายใจลำบาก หรือน้ำคั่งในปอด ดังนั้น ปริมาณน้ำควรพิจารณาจากระยะโรค ปริมาณปัสสาวะ น้ำหนัก อาการบวม และโรคร่วม 

วิธีอ่านฉลากอาหารง่าย ๆ สำหรับผู้ป่วยไต

ก่อนซื้ออาหารสำเร็จรูป ลองดู 3 อย่าง 

1. Sodium เลือกผลิตภัณฑ์ที่โซเดียมต่ำกว่าเมื่อเปรียบเทียบอาหารชนิดเดียวกัน
2. ส่วนผสมที่มีคำว่า PHOS เช่น phosphate หรือ phosphoric acid โดยเฉพาะหากต้องควบคุมฟอสฟอรัส 
3. Potassium chloride ควรระวังในผู้ที่มีโพแทสเซียมในเลือดสูงหรือได้รับคำแนะนำให้จำกัดโพแทสเซียม 

การดู Serving Size ก็สำคัญ เพราะตัวเลขบนฉลากมักระบุต่อหนึ่งหน่วยบริโภค หากกินสองหน่วย ปริมาณโซเดียมหรือสารต่าง ๆ ก็เพิ่มขึ้นเป็นสองเท่า

สรุป

ไตเสื่อมห้ามกินอะไรไม่มีคำตอบเป็นลิสต์ตายตัว แต่สิ่งที่ควรลดอย่างชัดเจนคืออาหารโซเดียมสูง อาหารแปรรูป และการกินโปรตีนมากเกินความจำเป็น ส่วนโพแทสเซียม ฟอสฟอรัส และปริมาณน้ำควรปรับตามผลเลือดและระยะ CKD ไม่ควรงดผัก ผลไม้ โปรตีน หรือถั่วทั้งหมดด้วยตนเอง เพราะอาจทำให้ขาดสารอาหาร วิธีที่เหมาะสมคือเลือกอาหารสด ปรุงเอง อ่านฉลาก และวางแผนร่วมกับแพทย์หรือนักกำหนดอาหารเมื่อมีข้อจำกัดเฉพาะ

คำถามที่พบบ่อย

Q: ผู้ป่วยไตห้ามกินกล้วยจริงไหม?

A: กล้วยมีโพแทสเซียมค่อนข้างสูง จึงอาจต้องจำกัดเมื่อโพแทสเซียมในเลือดสูง แต่ผู้ป่วยที่ค่าโพแทสเซียมปกติไม่จำเป็นต้องงดกล้วยโดยอัตโนมัติ

Q: ผู้ป่วยไตกินไข่ได้หรือไม่?

A: โดยทั่วไปกินได้ แต่ต้องดูปริมาณโปรตีนและอาหารทั้งหมดในแต่ละวัน หากต้องจำกัดฟอสฟอรัสหรือโปรตีนควรปรับปริมาณตามคำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญ

Q: เป็นโรคไตใช้เกลือโซเดียมต่ำแทนได้ไหม?

A: ต้องระวัง เพราะเกลือทดแทนหลายชนิดใช้ potassium chloride หากมีโพแทสเซียมในเลือดสูงหรือใช้ยาบางชนิดอาจไม่เหมาะ ควรตรวจฉลากก่อนใช้

Q: เป็นโรคไตต้องงดน้ำหรือไม่?

A: ไม่ใช่ทุกคน การจำกัดน้ำใช้เมื่อมีภาวะที่จำเป็น เช่น น้ำเกิน บวม ปัสสาวะออกน้อย หรือ CKD ระยะรุนแรงบางราย ปริมาณน้ำควรปรับตามภาวะของแต่ละคน

บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)