โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก (Iron Deficiency Anemia) คือ ภาวะที่ร่างกายมีธาตุเหล็กไม่เพียงพอจนกระทบต่อการสร้างฮีโมโกลบินและทำให้เกิดภาวะโลหิตจาง ผู้ที่เป็นอาจมีอาการเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย ซีด เวียนศีรษะ หรือหายใจเหนื่อยง่าย แต่สิ่งสำคัญไม่ใช่เพียงการเพิ่มธาตุเหล็กกลับเข้าไปในร่างกาย ต้องค้นหาด้วยว่าเหตุใดธาตุเหล็กจึงลดลง เพราะบางคนอาจมีการเสียเลือดเรื้อรังหรือมีปัญหาการดูดซึมที่ควรได้รับการแก้ไข
ธาตุเหล็กเกี่ยวข้องกับโลหิตจางอย่างไร?
ธาตุเหล็กเป็นส่วนประกอบสำคัญของ ฮีโมโกลบิน (Hemoglobin: Hb) ซึ่งอยู่ภายในเม็ดเลือดแดงและทำหน้าที่นำออกซิเจนไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อร่างกายได้รับหรือสะสมธาตุเหล็กไม่เพียงพอ ภาวะนี้มักไม่ได้กลายเป็นโลหิตจางทันที แต่สามารถค่อย ๆ พัฒนาเป็นลำดับ
โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กเกิดจากอะไร?
สาเหตุไม่ได้มีเพียงการกินอาหารที่มีธาตุเหล็กน้อย แต่โดยทั่วไปสามารถเกิดได้จาก 4 กลุ่มสำคัญ
1. เสียเลือดเรื้อรัง
เลือดมีธาตุเหล็กอยู่ในเม็ดเลือดแดง เมื่อร่างกายเสียเลือดจึงสูญเสียธาตุเหล็กตามไปด้วย หากเกิดขึ้นต่อเนื่อง ธาตุเหล็กที่สะสมอยู่จะค่อย ๆ ลดลง ตัวอย่างเช่น
- ประจำเดือนมามากหรือมานาน
- เลือดออกในกระเพาะอาหารหรือลำไส้
- เลือดออกจากโรคหรือความผิดปกติบางชนิด
- การเสียเลือดบ่อยหรือเป็นเวลานาน
โดยเฉพาะผู้ที่มีประจำเดือนมามากเป็นประจำ อาจเสียธาตุเหล็กมากกว่าที่ได้รับกลับคืนจากอาหาร จึงเป็นกลุ่มที่ควรระวังภาวะขาดธาตุเหล็ก
2. ได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอ
หากรับประทานอาหารที่มีธาตุเหล็กไม่เพียงพอเป็นเวลานาน ร่างกายอาจค่อย ๆ ใช้ธาตุเหล็กที่สะสมไว้จนลดลง อย่างไรก็ตาม การดูเพียงว่ากินเนื้อสัตว์น้อยหรือไม่ค่อยกินอาหารบำรุงเลือด ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าเป็นสาเหตุ เพราะต้องพิจารณาการเสียเลือด การดูดซึม และความต้องการธาตุเหล็กร่วมด้วย
3. ร่างกายต้องการธาตุเหล็กเพิ่มขึ้น
บางช่วงของชีวิตร่างกายต้องใช้ธาตุเหล็กมากขึ้น เช่น ช่วงตั้งครรภ์ เนื่องจากร่างกายต้องรองรับปริมาณเลือดที่เพิ่มขึ้นและการเจริญเติบโตของทารก เด็กและวัยรุ่นในช่วงที่ร่างกายกำลังเจริญเติบโตก็มีความต้องการธาตุเหล็กที่ต้องได้รับอย่างเพียงพอเช่นกัน
4. ร่างกายดูดซึมธาตุเหล็กได้ไม่ดี
แม้จะได้รับธาตุเหล็กจากอาหารเพียงพอ แต่หากระบบทางเดินอาหารดูดซึมได้ไม่ดี ร่างกายก็อาจยังขาดธาตุเหล็กได้ ภาวะบางอย่างที่กระทบต่อกระเพาะอาหารหรือลำไส้ รวมถึงการผ่าตัดระบบทางเดินอาหารบางประเภท สามารถลดความสามารถในการดูดซึมธาตุเหล็กได้
อาการของโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กมีอะไรบ้าง?
ในระยะแรกอาจไม่มีอาการชัดเจน แต่เมื่อภาวะโลหิตจางมากขึ้น อาการที่พบได้ เช่น
- อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง
- ผิวหรือเยื่อบุดูซีด
- เวียนศีรษะหรือหน้ามืด
- ปวดศีรษะ
- หายใจเหนื่อยง่ายเวลาออกแรง
- ใจเต้นเร็วหรือใจสั่น
- มือเท้าเย็น
นอกจากนี้ การขาดธาตุเหล็กยังอาจมีอาการบางอย่างที่ช่วยเป็นเบาะแส เช่น เล็บเปราะ ลิ้นเจ็บหรืออักเสบ และอยากเคี้ยวน้ำแข็งบ่อยผิดปกติ อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้ไม่สามารถใช้ยืนยันว่าขาดธาตุเหล็กได้ เพราะอาการเหนื่อย ซีด หรือเวียนศีรษะสามารถเกิดจากภาวะอื่นได้เช่นกัน
ใครบ้างที่ควรระวังภาวะขาดธาตุเหล็ก?
กลุ่มที่มีโอกาสได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอหรือสูญเสียธาตุเหล็กมากขึ้น ได้แก่
- ผู้ที่มีประจำเดือนมามาก
- หญิงตั้งครรภ์
- เด็กและวัยรุ่นในช่วงเจริญเติบโต
- ผู้ที่รับประทานอาหารที่มีธาตุเหล็กไม่เพียงพอ
- ผู้ที่มีเลือดออกในระบบทางเดินอาหาร
- ผู้ที่มีโรคหรือภาวะที่รบกวนการดูดซึมธาตุเหล็ก
ตรวจอะไรจึงจะรู้ว่าขาดธาตุเหล็ก?
การตรวจ CBC (Complete Blood Count) สามารถบอกได้ว่ามีภาวะโลหิตจางหรือไม่ และช่วยดูลักษณะของเม็ดเลือดแดง แต่การดูค่า Hb เพียงค่าเดียว ไม่สามารถยืนยันได้ว่าโลหิตจางเกิดจากการขาดธาตุเหล็ก ค่าที่มักนำมาพิจารณาร่วมกัน ได้แก่
- Hemoglobin (Hb) ช่วยประเมินว่ามีภาวะโลหิตจางหรือไม่
- MCV ช่วยดูขนาดเฉลี่ยของเม็ดเลือดแดง
- Ferritin สะท้อนธาตุเหล็กที่สะสมอยู่ในร่างกายและเป็นค่าที่สำคัญในการประเมินภาวะขาดธาตุเหล็ก
รักษาโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กอย่างไร?
หลักสำคัญมี 2 ส่วน คือ เติมธาตุเหล็กที่ร่างกายขาดและแก้สาเหตุที่ทำให้ขาดธาตุเหล็ก ตัวอย่างเช่น หากเกิดจากประจำเดือนมามาก นอกจากการแก้ภาวะขาดธาตุเหล็กแล้ว ยังต้องจัดการสาเหตุของการเสียเลือด หากเกิดจากปัญหาการดูดซึมก็ต้องพิจารณาปัญหาของระบบทางเดินอาหารร่วมด้วย
สรุป
โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กเกิดขึ้นเมื่อร่างกายมีธาตุเหล็กไม่เพียงพอจนกระทบต่อการสร้างฮีโมโกลบิน สาเหตุอาจมาจากการเสียเลือด ได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอ ความต้องการธาตุเหล็กเพิ่มขึ้น หรือการดูดซึมผิดปกติ การรักษาจึงไม่ควรหยุดอยู่เพียงการเพิ่มธาตุเหล็ก แต่ต้องหาสาเหตุว่าทำไมร่างกายจึงขาดธาตุเหล็ก เพื่อแก้ไขต้นเหตุและลดโอกาสกลับมาเป็นซ้ำ
คำถามที่พบบ่อย
Q: ขาดธาตุเหล็กเท่ากับเป็นโลหิตจางหรือไม่?
A: ไม่เสมอไป ในระยะแรกธาตุเหล็กสะสมอาจลดลงแต่ค่า Hb ยังปกติ จึงสามารถขาดธาตุเหล็กโดยยังไม่เป็นโลหิตจางได้
Q: โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กหายได้ไหม?
A: โดยทั่วไปสามารถดีขึ้นได้เมื่อได้รับธาตุเหล็กอย่างเหมาะสมและแก้ไขสาเหตุที่ทำให้ขาด แต่ระยะเวลาในการฟื้นตัวแตกต่างกันตามระดับความรุนแรงและสาเหตุ
Q: ประจำเดือนมามากทำให้ขาดธาตุเหล็กได้ไหม?
A: ได้ การเสียเลือดเป็นประจำทำให้ร่างกายสูญเสียธาตุเหล็ก หากสูญเสียมากกว่าที่ได้รับกลับคืน ธาตุเหล็กสะสมอาจลดลงและพัฒนาเป็นโลหิตจางได้
Q: ค่า Hb ต่ำแปลว่าขาดธาตุเหล็กใช่ไหม?
A: ไม่เสมอไป ค่า Hb ต่ำบอกถึงภาวะโลหิตจาง แต่โลหิตจางมีหลายสาเหตุ จึงต้องพิจารณาค่าอื่น เช่น Ferritin และข้อมูลทางสุขภาพร่วมกัน
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
