ภาวะขาดน้ำจากท้องเสีย สังเกตอย่างไร? เช็กอาการก่อนร่างกายขาดน้ำรุนแรง

ภาวะขาดน้ำจากท้องเสียเกิดเมื่อร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่จากการถ่ายมากกว่าที่ได้รับกลับเข้าไป ยิ่งถ่ายเป็นน้ำหลายครั้งหรือมีอาเจียนร่วมด้วย ยิ่งสูญเสียน้ำได้เร็ว อาการที่ควรสังเกต ได้แก่ กระหายน้ำ ปากแห้ง ปัสสาวะน้อยลง ปัสสาวะสีเข้ม อ่อนเพลีย และเวียนศีรษะ WHO ระบุว่า ภาวะขาดน้ำเป็นอันตรายสำคัญจากโรคท้องเสีย เพราะขณะท้องเสียร่างกายไม่ได้สูญเสียเพียงน้ำ แต่ยังสูญเสียเกลือแร่ เช่น โซเดียม คลอไรด์ และโพแทสเซียมไปด้วย 

ทำไมท้องเสียถึงทำให้ขาดน้ำ?

เวลาถ่ายเป็นน้ำ ร่างกายสูญเสียของเหลวออกทางอุจจาระมากกว่าปกติ หากมีอาเจียนหรือไข้ร่วมด้วยก็อาจสูญเสียน้ำเพิ่มขึ้นอีก ดังนั้น ความรุนแรงของท้องเสียจึงไม่ควรดูแค่ “ถ่ายกี่ครั้ง” แต่ต้องดูด้วยว่า ดื่มทดแทนได้ไหม และร่างกายเริ่มแสดงอาการขาดน้ำหรือยัง

6 อาการที่บอกว่าร่างกายอาจเริ่มขาดน้ำ

1. กระหายน้ำมากกว่าปกติ ความกระหายน้ำเป็นหนึ่งในสัญญาณที่สังเกตได้ง่าย หากท้องเสียแล้วรู้สึกอยากดื่มน้ำมากผิดปกติ ควรคิดถึงการสูญเสียน้ำจากร่างกาย
2. ปากและคอแห้ง เมื่อร่างกายมีน้ำลดลง อาจรู้สึกปากแห้ง คอแห้ง น้ำลายน้อยลง หากเกิดร่วมกับการถ่ายเป็นน้ำหลายครั้ง ควรรีบทดแทนน้ำและเกลือแร่
3. ปัสสาวะน้อยลง หากปัสสาวะน้อยกว่าปกติหรือทิ้งช่วงนานขึ้น อาจหมายความว่าร่างกายกำลังพยายามเก็บน้ำไว้ เพราะสูญเสียของเหลวไปมาก
4. ปัสสาวะสีเข้มขึ้น หากปัสสาวะมีสีเหลืองเข้มกว่าปกติร่วมกับกระหายน้ำ ปากแห้ง หรือปัสสาวะน้อยลง อาจเป็นอีกเบาะแสว่าร่างกายได้รับน้ำไม่เพียงพอ
5. อ่อนเพลีย ไม่มีแรง เมื่อสูญเสียน้ำและเกลือแร่ อาจรู้สึกเหนื่อย ไม่มีแรง อ่อนเพลียมากกว่าปกติ โดยเฉพาะหากถ่ายหลายครั้งและรับประทานหรือดื่มได้น้อย
6. เวียนศีรษะหรือหน้ามืด หากเริ่มรู้สึกเวียนศีรษะ หน้ามืด หรือมึนเมื่อลุกขึ้นยืน ต้องเพิ่มความระมัดระวัง เพราะอาจสัมพันธ์กับการสูญเสียน้ำมากขึ้น

เด็กขาดน้ำ อาการอาจสังเกตต่างจากผู้ใหญ่

เด็กเล็ก โดยเฉพาะทารก ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะสามารถเกิดภาวะขาดน้ำจากท้องเสียได้เร็วกว่าผู้ใหญ่ อาการที่ผู้ปกครองควรสังเกต เช่น

• ปัสสาวะน้อยลง
• ผ้าอ้อมไม่เปียกนานผิดปกติ
• ปากแห้ง
• ร้องไห้แต่น้ำตาน้อยหรือไม่มีน้ำตา
• ตาดูลึกหรือตาโหล
• ซึมหรือไม่มีแรงผิดปกติ

ในทารกและเด็กเล็ก ไม่มีปัสสาวะหรือผ้าอ้อมไม่เปียกตั้งแต่ประมาณ 3 ชั่วโมงขึ้นไป เป็นหนึ่งในอาการที่อาจพบเมื่อเกิดภาวะขาดน้ำ และทารกสามารถเกิดภาวะขาดน้ำรุนแรงได้อย่างรวดเร็ว จึงควรขอคำแนะนำจากแพทย์เร็วกว่าผู้ใหญ่

ขาดน้ำแบบไหนเริ่มอันตราย?

หากยังรู้สึกตัวดี ดื่มได้ และมีเพียงกระหายน้ำหรือปากแห้ง อาจยังสามารถทดแทนน้ำทางปากและติดตามอาการได้ แต่ควรระวังมากขึ้นหากเริ่มมีอาการ เช่น

• ปัสสาวะน้อยลงมาก
• ดื่มได้น้อยหรือดื่มไม่ได้
• อาเจียนซ้ำจนดื่มอะไรไม่อยู่
• เวียนศีรษะหรือหน้ามืดมาก
• อ่อนเพลียมากผิดปกติ
• ตาโหล
• ซึม สับสน หรือรู้สึกตัวผิดปกติ

WHO จัดให้อาการซึมหรือหมดสติ ตาโหล และดื่มไม่ได้หรือดื่มได้น้อยมาก เป็นสัญญาณสำคัญที่ใช้ประเมินภาวะขาดน้ำรุนแรงโดยเฉพาะในเด็ก ภาวะขาดน้ำรุนแรงอาจทำให้การไหลเวียนเลือดไปเลี้ยงอวัยวะไม่เพียงพอ และหากไม่ได้รับการแก้ไขอาจนำไปสู่ภาวะช็อกหรืออวัยวะทำงานผิดปกติได้

ท้องเสียขาดน้ำ ควรดื่มอะไร?

ORS (Oral Rehydration Solution) คือสารละลายสำหรับทดแทนน้ำและเกลือแร่ที่สูญเสียจากท้องเสีย ซึ่งมีสัดส่วนของน้ำตาลและเกลือแร่ที่เหมาะสม ช่วยให้ลำไส้ดูดซึมน้ำกลับเข้าสู่ร่างกายได้ WHO ระบุว่า ORS สามารถป้องกันและรักษาภาวะขาดน้ำจากท้องเสียได้ในคนทุกวัย ยกเว้นกรณีที่รุนแรงมากซึ่งอาจต้องได้รับสารน้ำทางหลอดเลือดดำ

อ่านเพิ่มเติม: ท้องเสียทำอย่างไร? วิธีดูแลตัวเองที่ถูกต้องและปลอดภัย

ใครที่ต้องระวังภาวะขาดน้ำเป็นพิเศษ?

แม้ทุกคนที่ท้องเสียสามารถขาดน้ำได้ แต่บางกลุ่มควรเฝ้าระวังมากขึ้น ได้แก่

• ทารกและเด็กเล็ก
• ผู้สูงอายุ
• ผู้ที่อาเจียนร่วมด้วยจนดื่มได้น้อย
• ผู้ที่ถ่ายเป็นน้ำจำนวนมาก
• ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอ
• ผู้ที่มีโรคประจำตัวบางชนิด

สรุป

ภาวะขาดน้ำจากท้องเสียเกิดเมื่อร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่มากกว่าที่ได้รับกลับเข้าไป อาการที่ควรสังเกตคือกระหายน้ำ ปากแห้ง ปัสสาวะน้อยหรือสีเข้ม อ่อนเพลีย และเวียนศีรษะ หากยังดื่มได้ควรทดแทนน้ำและเกลือแร่ด้วย ORS โดยผสมตามคำแนะนำบนฉลาก เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่ถ่ายหรืออาเจียนมากต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ หากดื่มไม่ได้ ปัสสาวะน้อยมาก ซึม สับสน หรืออาการขาดน้ำแย่ลง ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์โดยเร็ว 

คำถามที่พบบ่อย

Q: ท้องเสียแล้วปัสสาวะน้อย อันตรายไหม?

A: ปัสสาวะน้อยลงเป็นหนึ่งในสัญญาณของภาวะขาดน้ำ โดยเฉพาะหากมีปากแห้ง กระหายน้ำ ปัสสาวะสีเข้ม หรือเวียนศีรษะร่วมด้วย หากปัสสาวะน้อยมากหรืออาการแย่ลงควรได้รับการประเมินทางการแพทย์

Q: ท้องเสียแล้วปัสสาวะสีเข้ม เกิดจากอะไร?

A: อาจเกิดจากร่างกายได้รับน้ำไม่เพียงพอ ทำให้ปัสสาวะมีความเข้มข้นมากขึ้น หากเกิดร่วมกับการถ่ายเป็นน้ำ ปัสสาวะน้อย และกระหายน้ำ ควรคิดถึงภาวะขาดน้ำ

Q: ท้องเสียแล้วเวียนหัวเกี่ยวกับขาดน้ำไหม?

A: เกี่ยวข้องได้ การเวียนศีรษะหรือหน้ามืดเป็นอาการหนึ่งที่พบได้เมื่อร่างกายขาดน้ำ โดยเฉพาะเมื่อมีการสูญเสียน้ำจากการถ่ายหรืออาเจียนมาก

Q: อาเจียนแล้วดื่ม ORS ได้ไหม?

A: หากยังดื่มได้ สามารถลองจิบทีละน้อยและบ่อยขึ้น แต่ถ้าอาเจียนบ่อยจนไม่สามารถเก็บของเหลวไว้ได้ ควรได้รับการประเมิน เพราะอาจไม่สามารถทดแทนน้ำที่สูญเสียได้เพียงพอ CDC จัดการอาเจียนบ่อยจนดื่มของเหลวไม่ได้เป็นหนึ่งในอาการรุนแรงที่ควรพบแพทย์

บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)