หากสงสัยว่าใครกำลังเป็น ฮีทสโตรก (Heat Stroke) สิ่งสำคัญที่สุดคือ โทร 1669 และรีบลดอุณหภูมิร่างกายทันที ไม่ควรรอดูว่าอาการจะดีขึ้นเอง เพราะฮีทสโตรกเป็นภาวะฉุกเฉินที่อาจทำให้สมอง ไต ตับ หัวใจ และอวัยวะอื่นได้รับความเสียหาย หากการลดความร้อนและการรักษาล่าช้า
ก่อนช่วย ต้องรู้ก่อนว่าอาการอะไรควรสงสัยฮีทสโตรก
ไม่ใช่ทุกคนที่เวียนหัวหรืออ่อนเพลียหลังตากแดดจะเป็น Heat Stroke แต่ควรสงสัยภาวะนี้เมื่อมีประวัติสัมผัสอากาศร้อนหรือออกแรงหนัก แล้วมีร่างกายร้อนมากร่วมกับความผิดปกติของสมอง เช่น
- สับสน ตอบคำถามไม่ตรง
- พูดไม่รู้เรื่องหรือพูดไม่ชัด
- พฤติกรรมเปลี่ยนไป
- เดินเซหรือควบคุมร่างกายผิดปกติ
- ชัก
- หมดสติหรือไม่ตอบสนองตามปกติ
ผู้ป่วยอาจมีผิวร้อนแห้งหรือยังมีเหงื่อออกมากก็ได้ ดังนั้น อย่าใช้การมีหรือไม่มีเหงื่อเป็นเกณฑ์ตัดสินเพียงอย่างเดียว
ปฐมพยาบาลฮีทสโตรก ทำอย่างไร?
ให้จำหลักง่าย ๆ ว่า “โทร – ย้าย – ถอด – ลดความร้อน – เฝ้าดู”
1. โทร 1669 ทันที
เมื่อสงสัยฮีทสโตรก ให้โทร 1669 เพื่อขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ฉุกเฉินตั้งแต่แรก ไม่ควรรอลดไข้หรือรอดูว่าอาการจะดีขึ้นก่อน ระหว่างรอรถพยาบาล ให้เริ่มลดอุณหภูมิร่างกายไปพร้อมกัน เพราะการทำให้ร่างกายเย็นลงอย่างรวดเร็วเป็นส่วนสำคัญของการช่วยเหลือฮีทสโตรก
2. ย้ายผู้ป่วยออกจากบริเวณร้อน
ให้ผู้ป่วยหยุดกิจกรรมทันทีและไม่ควรเดินหรือออกแรงต่อโดยไม่จำเป็น เคลื่อนย้ายผู้ป่วยไปยังสถานที่ที่เย็นที่สุดที่หาได้ เช่น
- ห้องปรับอากาศ
- บริเวณที่มีร่มเงา
- พื้นที่ที่อากาศถ่ายเท
- ห่างจากแสงแดดหรือแหล่งกำเนิดความร้อน
3. ถอดหรือคลายเสื้อผ้าที่ไม่จำเป็น
ลดสิ่งที่ขัดขวางการระบายความร้อน เช่น เสื้อคลุม เสื้อชั้นนอก หรืออุปกรณ์ป้องกันที่ไม่จำเป็น เพื่อเปิดพื้นที่ผิวให้สามารถระบายความร้อนได้มากขึ้น
4. รีบลดอุณหภูมิร่างกาย
หากสามารถทำได้อย่างปลอดภัย การแช่ร่างกายในน้ำเย็นหรือน้ำที่มีน้ำแข็งเป็นวิธีที่ลดอุณหภูมิได้รวดเร็วมาก โดยเฉพาะฮีทสโตรกจากการออกแรงหนัก แต่ต้องมีคนดูแลผู้ป่วยตลอดเวลาเพื่อป้องกันการจมน้ำ โดยเฉพาะผู้ที่สับสนหรือควบคุมตัวเองไม่ได้ หากไม่สามารถแช่น้ำได้ สามารถใช้วิธีอื่นร่วมกัน เช่น
- ทำผิวหนังให้เปียกด้วยน้ำเย็น
- ใช้ผ้าเปียกเย็นวางบนร่างกาย
- ใช้พัดลมช่วยให้น้ำบนผิวระเหย
- ประคบเย็นบริเวณคอ รักแร้ และขาหนีบ
- ราดหรือพรมน้ำที่ตัวพร้อมกับช่วยให้อากาศหมุนเวียน
คนเป็นฮีทสโตรกให้ดื่มน้ำได้ไหม?
ถ้าสงสัยว่าเป็นฮีทสโตรกและผู้ป่วยมี สับสน ซึม ชัก หมดสติ หรือกลืนไม่ปกติ ไม่ควรป้อนน้ำ อาหาร หรือยาเข้าทางปาก เพราะมีความเสี่ยงต่อการสำลัก ต่างจาก Heat Exhaustion ที่ผู้ป่วยยังรู้สึกตัวดีและสามารถจิบน้ำได้
ถ้าผู้ป่วยหมดสติ ต้องทำอย่างไร?
หลังจากโทร 1669 แล้ว ให้ตรวจดูว่าผู้ป่วยหายใจตามปกติหรือไม่ หากยังหายใจแต่ไม่รู้สึกตัว ควรดูแลทางเดินหายใจและจัดท่าให้เหมาะสมเพื่อช่วยลดความเสี่ยงต่อการสำลัก พร้อมทำให้ร่างกายเย็นลงและเฝ้าดูการหายใจอย่างต่อเนื่อง WHO ระบุว่าผู้ป่วย Heat Stroke ที่หมดสติควรได้รับการดูแลทางเดินหายใจและลดความเสี่ยงจากการสำลัก หากผู้ป่วยไม่หายใจตามปกติ ให้ปฏิบัติตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่สายด่วนฉุกเฉิน และเริ่ม CPR หากสามารถทำได้
ปฐมพยาบาลฮีทสโตรก อะไรที่ไม่ควรทำ?
ข้อผิดพลาดบางอย่างอาจทำให้เสียเวลาในการรักษา ดังนั้นควรหลีกเลี่ยง
- อย่ารอดูอาการ ว่าจะดีขึ้นเองหรือไม่
- อย่ารอให้วัดได้ 40°C ก่อนจึงโทรขอความช่วยเหลือ
- อย่าคิดว่ายังมีเหงื่อจึงไม่ใช่ Heat Stroke
- อย่าป้อนน้ำหรือยา ให้คนที่สับสน ชัก หมดสติ หรือกลืนไม่ดี
- อย่าให้ยาลดไข้แทนการลดความร้อน เพราะ Heat Stroke ไม่ใช่ไข้จากการติดเชื้อ
- อย่าปล่อยผู้ป่วยไว้คนเดียว
- อย่าชะลอการลดอุณหภูมิ เพียงเพราะกำลังรอรถพยาบาล
สิ่งสำคัญที่สุดยังคงเป็น การลดอุณหภูมิอย่างรวดเร็วพร้อมกับการรักษาฉุกเฉิน WHO ระบุว่า ฮีทสโตรกเป็นภาวะที่อาจเสียชีวิตได้และต้องดำเนินการอย่างรวดเร็ว
สรุป
การปฐมพยาบาลฮีทสโตรกต้องทำอย่างรวดเร็ว โดยจำหลัก “โทร 1669 – ย้ายเข้าที่เย็น – ถอดเสื้อผ้าส่วนเกิน – รีบลดอุณหภูมิ – เฝ้าดูผู้ป่วย” หากทำได้อย่างปลอดภัย การแช่น้ำเย็นช่วยลดอุณหภูมิได้รวดเร็ว หรือใช้การทำผิวหนังให้เปียกร่วมกับพัดลมและประคบเย็นหากไม่สามารถแช่น้ำได้ ที่สำคัญคือไม่ควรรอดูอาการ ไม่ป้อนน้ำให้ผู้ที่สับสนหรือหมดสติ และไม่ใช้ยาลดไข้แทนการลดความร้อน เพราะ Heat Stroke เป็นภาวะฉุกเฉินที่ต้องได้รับการรักษาโดยเร็วที่สุด
คำถามที่พบบ่อย
Q: ใช้ผ้าเย็นเช็ดตัวอย่างเดียวพอไหม?
A: ผ้าเย็นสามารถช่วยได้ แต่หากสงสัยฮีทสโตรก ควรใช้วิธีลดอุณหภูมิที่รวดเร็วและมีประสิทธิภาพที่สุดเท่าที่ทำได้ เช่น ทำผิวหนังให้เปียกร่วมกับพัดลม หรือแช่น้ำเย็นเมื่อสามารถทำได้อย่างปลอดภัย
Q: ต้องรอรถพยาบาลมาก่อนจึงเริ่มลดความร้อนไหม?
A: ไม่ต้อง หลังโทร 1669 แล้วควรเริ่มลดอุณหภูมิทันทีระหว่างรอความช่วยเหลือ
Q: ถ้าผู้ป่วยดูดีขึ้นหลังลดความร้อน ยังต้องไปโรงพยาบาลไหม?
A: หากสงสัยว่าเป็นฮีทสโตรก ยังควรได้รับการประเมินและรักษาฉุกเฉิน เพราะอาจมีความเสียหายต่ออวัยวะที่ไม่สามารถประเมินจากอาการภายนอกเพียงอย่างเดียว
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
