ภาวะดื้ออินซูลิน (Insulin Resistance) คือภาวะที่เซลล์ของร่างกายตอบสนองต่อฮอร์โมนอินซูลินได้ลดลง ทำให้ร่างกายนำน้ำตาลจากกระแสเลือดเข้าสู่เซลล์ได้ไม่เต็มที่ ส่งผลให้ระดับน้ำตาลในเลือดสูงขึ้น ในระยะแรก ตับอ่อนจะผลิตอินซูลินเพิ่มขึ้นเพื่อชดเชย แต่หากภาวะนี้ดำเนินต่อเนื่องเป็นเวลานาน จะนำไปสู่ภาวะก่อนเบาหวาน (Prediabetes) และพัฒนาเป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ได้
ภาวะดื้ออินซูลินคืออะไร?
อินซูลินเป็นฮอร์โมนที่สร้างจากตับอ่อน มีหน้าที่ช่วยนำน้ำตาลจากกระแสเลือดเข้าสู่เซลล์ เพื่อนำไปใช้เป็นพลังงาน เมื่อเกิดภาวะดื้ออินซูลิน เซลล์จะตอบสนองต่ออินซูลินได้น้อยลง ทำให้ร่างกายต้องผลิตอินซูลินมากขึ้นเพื่อรักษาระดับน้ำตาลในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์ปกติ หากปล่อยไว้นาน ตับอ่อนอาจทำงานหนักจนผลิตอินซูลินได้ไม่เพียงพอ ส่งผลให้ระดับน้ำตาลในเลือดสูงขึ้น
ภาวะดื้ออินซูลินเกิดขึ้นได้อย่างไร?
อินซูลินเป็นกุญแจ ส่วนเซลล์เป็นประตู
ในภาวะปกติ กุญแจสามารถไขประตูได้ ทำให้น้ำตาลเข้าสู่เซลล์และถูกนำไปใช้เป็นพลังงาน แต่เมื่อเกิดภาวะดื้ออินซูลิน แม้จะมีกุญแจอยู่แต่ประตูกลับเปิดได้ยากขึ้น ร่างกายจึงต้องสร้าง “กุญแจ” หรืออินซูลินเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เพื่อให้น้ำตาลเข้าสู่เซลล์ เมื่อเวลาผ่านไป ตับอ่อนอาจไม่สามารถผลิตอินซูลินได้เพียงพอ ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดสูงขึ้นและเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเบาหวานชนิดที่ 2
สาเหตุของภาวะดื้ออินซูลิน
- น้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน โดยเฉพาะไขมันสะสมบริเวณหน้าท้อง
- ขาดการออกกำลังกาย
- รับประทานอาหารที่มีน้ำตาลหรือแป้งขัดสีในปริมาณมาก
- พันธุกรรมหรือมีคนในครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน
- อายุที่มากขึ้น
- นอนหลับไม่เพียงพอ
- ความเครียดเรื้อรัง
- กลุ่มอาการถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS)
ภาวะดื้ออินซูลินมีอาการหรือไม่?
ผู้ที่มีภาวะดื้ออินซูลินจำนวนมากไม่มีอาการผิดปกติในระยะแรก จึงมักตรวจพบจากการตรวจสุขภาพหรือผลเลือด อย่างไรก็ตาม บางรายอาจพบสัญญาณที่เกี่ยวข้อง เช่น
- น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะรอบเอว
- เหนื่อยง่าย
- หิวบ่อย
- ง่วงหลังรับประทานอาหาร
- ผิวหนังบริเวณคอ รักแร้ หรือข้อพับมีสีเข้มและหนาขึ้น (Acanthosis nigricans)
อาการเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าเป็นภาวะดื้ออินซูลินเสมอไป ควรตรวจน้ำตาลในเลือดเพื่อรับการประเมินอย่างเหมาะสม
ใครบ้างที่เสี่ยงภาวะดื้ออินซูลิน?
- มีน้ำหนักเกินหรืออ้วนลงพุง
- อายุ 35 ปีขึ้นไป
- มีประวัติครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน
- เป็นโรคความดันโลหิตสูงหรือไขมันในเลือดสูง
- เป็น PCOS
- เคยมีภาวะเบาหวานขณะตั้งครรภ์
ลดภาวะดื้ออินซูลินได้อย่างไร?
- ควบคุมน้ำหนักให้อยู่ในเกณฑ์เหมาะสม
- ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
- รับประทานอาหารที่มีใยอาหารสูง
- ลดเครื่องดื่มที่มีน้ำตาล
- นอนหลับให้เพียงพอ
- จัดการความเครียด
- ตรวจสุขภาพเป็นประจำ
สรุป
ภาวะดื้ออินซูลินเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของโรคเบาหวานชนิดที่ 2 แม้ในระยะแรกมักไม่มีอาการ แต่สามารถลดความเสี่ยงได้ด้วยการควบคุมน้ำหนัก รับประทานอาหารที่เหมาะสม ออกกำลังกาย และตรวจสุขภาพอย่างสม่ำเสมอ หากตรวจพบตั้งแต่เนิ่น ๆ และได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม ก็มีโอกาสชะลอหรือป้องกันการเกิดโรคเบาหวานในอนาคตได้
คำถามที่พบบ่อย
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
