ตับอักเสบไม่ได้ติดต่อทุกชนิด เพราะคำว่า “ตับอักเสบ” หมายถึงภาวะที่ตับเกิดการอักเสบ ซึ่งมีได้หลายสาเหตุ หากเกิดจากไวรัสตับอักเสบบางชนิด เชื้อสามารถติดต่อจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนได้ แต่ถ้าเกิดจากแอลกอฮอล์ ยา หรือระบบภูมิคุ้มกันทำงานผิดปกติ ภาวะเหล่านี้ไม่ใช่โรคติดต่อ ดังนั้นคำถามว่า “ตับอักเสบติดต่อไหม?” ต้องรู้ก่อนว่าตับอักเสบเกิดจากสาเหตุใด
ตับอักเสบแบบไหนติดต่อได้?
กลุ่มสำคัญคือ ไวรัสตับอักเสบ (Viral hepatitis) ซึ่งมีไวรัสหลัก 5 ชนิด ได้แก่ A, B, C, D และ E แต่ไม่ได้หมายความว่าไวรัสทุกชนิดจะติดต่อเหมือนกัน
1. ไวรัสตับอักเสบ A ติดต่อผ่านอาหารและน้ำ
ไวรัสตับอักเสบ A (HAV) ติดต่อหลัก ๆ ผ่านทางอุจจาระสู่ปาก หมายถึงเชื้อจากอุจจาระของผู้ติดเชื้อปนเปื้อนมือ อาหาร หรือน้ำ แล้วเข้าสู่ร่างกายของอีกคน ตัวอย่างสถานการณ์ที่อาจเกิดการแพร่เชื้อ ได้แก่
- รับประทานอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อนเชื้อ
- ผู้ติดเชื้อล้างมือไม่สะอาดแล้วเตรียมอาหารให้ผู้อื่น
- สุขอนามัยหรือระบบสุขาภิบาลไม่ดี
- การสัมผัสใกล้ชิดบางลักษณะที่ทำให้ได้รับเชื้อจากอุจจาระ เช่น การมีเพศสัมพันธ์ทางปากกับทวารหนัก
2. ไวรัสตับอักเสบ B ติดต่อทางเลือดและสารคัดหลั่ง
ไวรัสตับอักเสบ B (HBV) มีช่องทางการติดต่อแตกต่างจากชนิด A โดยเชื้อสามารถแพร่ผ่านเลือดและสารคัดหลั่งบางชนิด เช่น น้ำอสุจิและสารคัดหลั่งในช่องคลอด รวมถึงการถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกในช่วงคลอด ตัวอย่างความเสี่ยง ได้แก่
- ใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดยาร่วมกัน
- อุปกรณ์ที่สัมผัสเลือดไม่ได้ผ่านการทำให้ปราศจากเชื้ออย่างเหมาะสม
- มีเพศสัมพันธ์ที่มีความเสี่ยงกับผู้ติดเชื้อ
- แม่ที่ติดเชื้อถ่ายทอดเชื้อให้ลูกขณะคลอด
- ใช้ของส่วนตัวที่อาจปนเปื้อนเลือดร่วมกัน เช่น มีดโกน
แต่ไวรัสตับอักเสบ B ไม่ได้ติดต่อจากการกินอาหารร่วมกันหรือดื่มน้ำร่วมกัน และมีวัคซีนที่มีประสิทธิภาพสำหรับป้องกันการติดเชื้อ
3. ไวรัสตับอักเสบ C ติดต่อทางเลือดเป็นหลัก
ไวรัสตับอักเสบ C (HCV) เป็นไวรัสที่ติดต่อทางเลือด โดยความเสี่ยงสำคัญคือการได้รับเลือดที่มีเชื้อเข้าสู่ร่างกาย เช่น
- ใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดยาร่วมกัน
- ใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ผ่านการฆ่าเชื้อไม่เหมาะสม
- ได้รับเลือดหรือผลิตภัณฑ์จากเลือดที่ไม่ได้รับการตรวจคัดกรองอย่างเหมาะสม
- อาจถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกได้
- อาจติดต่อทางเพศสัมพันธ์ โดยเฉพาะกิจกรรมที่ทำให้สัมผัสเลือด แต่พบได้น้อยกว่าการติดต่อผ่านเลือดโดยตรง
WHO ระบุว่า ไวรัสตับอักเสบ C ไม่ติดต่อผ่านอาหาร น้ำ การกอด จูบ หรือการรับประทานอาหารและเครื่องดื่มร่วมกัน
4. ไวรัสตับอักเสบ D และ E
ไวรัสตับอักเสบ D ติดต่อผ่านการสัมผัสเลือดที่มีเชื้อ และมีลักษณะพิเศษคือ เกิดการติดเชื้อได้เฉพาะในผู้ที่ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ B ร่วมด้วย ส่วนไวรัสตับอักเสบ E ติดต่อหลัก ๆ ผ่านการรับประทานอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อน คล้ายกับไวรัสตับอักเสบ A
ตับอักเสบแบบไหนไม่ติดต่อ?
ตับอักเสบที่ไม่ได้เกิดจากเชื้อโรค เช่น
- ตับอักเสบจากแอลกอฮอล์ เกิดจากความเสียหายของตับที่สัมพันธ์กับการดื่มแอลกอฮอล์
- ตับอักเสบจากยาและสารบางชนิด เกิดจากตับได้รับความเสียหายจากยาหรือสารที่เกี่ยวข้อง
- Autoimmune hepatitis เกิดจากระบบภูมิคุ้มกันทำงานผิดปกติและเข้าไปทำลายเซลล์ตับ
ภาวะเหล่านี้ไม่สามารถแพร่จากผู้ป่วยไปสู่สมาชิกในครอบครัวหรือคนรอบข้างได้
ถ้ากังวลว่าเคยสัมผัสเชื้อ ควรทำอย่างไร?
ไม่สามารถบอกได้จากอาการเพียงอย่างเดียวว่าได้รับเชื้อหรือไม่ เพราะผู้ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบางคนอาจไม่มีอาการ โดยเฉพาะในระยะแรกหรือการติดเชื้อเรื้อรัง หากมีประวัติเสี่ยง เช่น สัมผัสเลือด ใช้เข็มร่วมกับผู้อื่น มีคู่นอนที่ติดเชื้อ หรือมารดามีเชื้อไวรัสตับอักเสบ B ควรเข้ารับการประเมินและตรวจเลือดให้เหมาะกับชนิดของไวรัสที่สงสัย
สรุป
ตับอักเสบมีหลายสาเหตุและไม่ได้เป็นโรคติดต่อทุกกรณี ตับอักเสบที่เกิดจากไวรัสสามารถแพร่เชื้อได้ แต่ช่องทางการติดต่อแตกต่างกันตามชนิดของไวรัส เช่น ไวรัสตับอักเสบ A และ E ติดต่อผ่านอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อนเป็นหลัก ขณะที่ไวรัสตับอักเสบ B, C และ D เกี่ยวข้องกับการสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งบางชนิด ส่วนตับอักเสบที่เกิดจากแอลกอฮอล์ ยา หรือความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกันไม่สามารถติดต่อจากคนสู่คนได้ ดังนั้นการทราบสาเหตุของตับอักเสบจึงมีความสำคัญต่อการป้องกันการแพร่เชื้อและการดูแลตนเองอย่างเหมาะสม
คำถามที่พบบ่อย
Q: กินข้าวกับคนเป็นไวรัสตับอักเสบ B หรือ C จะติดไหม?
A: การรับประทานอาหารร่วมกันไม่ใช่ช่องทางการติดต่อของไวรัสตับอักเสบ B หรือ C โดย HCV ไม่ติดต่อผ่านอาหาร น้ำ หรือการสัมผัสทั่วไป ส่วน HBV ติดต่อผ่านเลือดและสารคัดหลั่งบางชนิดเป็นหลัก
Q: กอดหรืออยู่ใกล้คนเป็นไวรัสตับอักเสบจะติดไหม?
A: การกอดหรือการสัมผัสทั่วไปไม่ใช่ช่องทางการแพร่ HCV และการอยู่ใกล้กันตามปกติไม่ได้ทำให้ HBV ติดต่อผ่านอากาศ
Q: ตับอักเสบจากเหล้าติดต่อไหม?
A: ไม่ติดต่อ เพราะไม่ได้เกิดจากเชื้อไวรัส แต่เกิดจากความเสียหายของตับที่สัมพันธ์กับแอลกอฮอล์
Q: ไวรัสตับอักเสบชนิดไหนมีวัคซีน?
A: มีวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบ A และ B ส่วนการฉีดวัคซีนป้องกัน B ยังช่วยป้องกัน D ได้ทางอ้อม เนื่องจากไวรัส D ต้องอาศัยการติดเชื้อ B ร่วมด้วย
บทความนี้ได้รับการตรวจสอบด้านเนื้อหาทางวิชาการโดย แพทย์แผนจีน (ผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีน)
